شـانه در زلف سخن

دلگير دلگيرم مرا مگذار و مگذر

2012-02-02T19:18:00.000+03:30

دلگير دلگيرم مرا مگذار و مگذر
از غصه ميميرم مرا مگذار و مگذر

با پاي از ره مانده در اين دشت تبدار
اي واي ميميرم مرا مگذار و مگذر

سوگند بر چشمت که از تو تا دم مرگ
دل بر نميگيرم مرا مگذار و مگذر

بالله که غير از جرم عاشق بودن اي دوست
بي جرم و تقصيرم مرا مگذار و مگذر

با شهپر انديشه دنيا گردم اما
در بند تقديرم مرا مگذار و مگذر

آشفته تر زآشفتگان روزگارم
از غم به زنجيرم مرا مگذار و مگذر.

شعر از:يدالله عاطفي؛ خواننده: حمیدرضا نوربخش
حميدرضا نوربخش در آبانماه سال ۱۳۴۴ در شهر قم ديده به جهان گشود. برخوردار بودن از نعمت پدري كه خود با مكاتب آوازي قدما آشنايي كامل و با آخرين بازمانده آنان، مرحوم استاد تاج اصفهاني ارتباطي وثيق و صميميتي پايدار داشت، نوربخش را از هنرجويان بلاواسطه مكتب آوازي تاج قرار داد. وي گذشته از تحصيلات دانشگاهي در رشته حقوق، سالها در ادبيات فارسي و عرب در محضر فرهيختگان و اساتيد صنايع بديعي عروض ، قافيه و معاني بيان، كسب كمال كرده است. همزمان با تحصيلات دانشگاهي، شاگردي در محضر محمدرضا شجريان از فرصتهاي مغتنمي بود كه نصيب نوربخش گرديد.

یا حـُسـَین

2009-01-01T23:16:00.002+03:30

من گمان می‌کنم که می توان همچون "علی"(که درود بر او باد)، "حسین" (که درود بر او باد) را نیز به تأسی از زنده یاد علی شریعتی، «حقیقتی بر گونۀ اساطیر» خواند. اینجا (در پدیدۀ حسین) نیز اسطوره و حقیقت در هم آمیخته‌اند و چنان روح معنایی بلندی از بِیرَق نام و یاد او بر فراز تاریخ ما و برای اُفـُق نگاه ِ هر که چشمی برای نگریستن داشته باشد، برافراشته‌اند که زمان و مکان را در می نوردد و می رود تا انسان پیرو (شیعه) را در اوجی دست نایافتنی بنشاند. آنجا که آشیان بلند‌پروازترین عقابهای اندیشه است؛ آنجا که عناصرخمسۀ امید و فداء و حماسه و عشق و آینده در هم می‌پیوندند، آنجا که ازدحام بوسه و اشک از هم تفکیک ناپذیر می‌شوند.

زمان و زندگی - یک مکالمه

2008-11-02T23:25:00.006+03:30

دوستی بسیار گرامی و عزیز، مطلب زیر را برای دوستش فرستاد و او در پاسخ مطلب پایینتر را برایشان ارسال کرد. اینک بی کم و کاستی در اینجا می آورم شان.
متن دوست اول:

برای رها شدن از گذشته، برای رها شدن از آینده، زیستن در زمان حال یک ضرورت اساسی است. در آن صورت انرژی ها اینجا متمرکز می شوند و این لحظات کوچک نورانی میشوند و شما کل انرژی تان را در آن جاری می سازید. در آن صورت شادی و نیکبختی ظهور میکند. اگر اکنون شما احساس بیچارگی و افسردگی می کنید دلیل آن این است که دارید در گذشته و آینده زندگی می کنید. انسان بدبخت، گذشته و آینده دارد، انسانی که سعادت را احساس میکند فقط لحظه را، دقیقا همین لحظه را دارد. او در حال زندگی می کند.

انسان می تواند کل حیاتش را در تازگی بگذراند، میتواند تمام زندگی اش را مثل یک کودک سر کند،
انسان می تواند بزرگ شود و در عین حال در سراسر زندگی حالت بچگی خود را حفظ کند.
در لحظه زیستن، هنر است. انسانی که در دم زندگی میکند هرگز پیر نمیشود. به بلوغ می رسد اما پیر نمی شود .
او واقعا رشد می کند، پیر شدن اصلا به معنای رشد نکردن نیست، پیرشدن همانا مرگ تدریجی است.
پیرشدن همان مبادرت به خودکشی است. انسانی که در لحظه زندگی میکند هیچوقت به آن صورتی که مردم پیر می شوند، پیر نم یشود.
او هرگز دانشمند نم یشود، او همیشه بی گناه است، همیشه کنجکاو است،
همیشه ذوق زده و پر از حیرت است. هر لحظه برای او چیز تازه ای به همراه دارد. او آماده است تا ابعاد تازه ی زندگی را کشف کند.

او همیشه دل به دریا می زند. او یک کاشف است. او هیچوقت از زندگی بیزار نیست. او هرگز بی حوصله نیست.

پاسخ دوست دوم:

همینطور است. اما زندگی فقط همین نیست. همان افسرده، همان دانشمند و حتی همان جنایتکار هم بخشهایی از حیات انسانی هستند. نیکبختی همواره با مقایسه معنی پیدا می کند؛ وگرنه کسی نمی تواند فرقی میان نیکبخت و بدبخت قائل شود. همانطور که در متن بالا هم چنین اتفاقی رخ داده است. چون مقایسه می کنیم و تفاوتی بین رنگها حس می کنیم، می توانیم یک اثر نقاشی پدید آوریم. حضور همۀ اینها با هم است که تابلو را ترسیم می کند. از پلیس گرفته تا ف... تا کشیش، تا انقلابی، تا روستایی ساده دل اما آب زیرکاه، تا دخترک گل فروش میدان شهر و تا رییس کمپانی. همیشه این ماییم که انتخاب می کنیم که در کجا باشیم و کی باشیم. از سوی دیگر، گذشته، حال و آینده هم سه لحظۀ به هم پیوسته اند که هریک، موجودیت و معنیشان را مرهون آن دو لحظۀ دیگر هستند. کسی که گذشته ندارد، نه حال و نه آینده هم نخواهد داشت. مانند کودکی که در غار بزرگ شده و مثلا در سن پنجاه سالگی او را به ریودوژانیرو بیاورند. تمامی آن لذتهایی که در ریودوژانیرو هست، برای او بی معنی است، همین طور که از رذالتهای این شهر هم چیزی دستگیرش نمی شود. ما در هر سه زمان زندگی می کنیم و زندگی آمیزۀ این سه زمان است. درک معنی بلوغ، بدون خاطره های سرشار داشتن از دوران کودکی، امکانپذیر نیست و همچنین است لذت بردن از زمان حال. با وجود این در کل فرمایش شما متین و برخوردار از حصه ای مهم از حقیقت است. حقیقت مهم زمان حال. هیچ دقت کرده اید که این کلمه (حال) در زبان فارسی از چه معنای گسترده ای برخوردار است؟ ممنونم

شعری از فضالله ایرجی

2008-04-17T06:52:00.002+04:30

ای اختر تابان ما، تابیده ای بر جان ما

ای ماه نور افشان ما، یکدم برآ بر بام ما

ای دیدۀ خونبار ما، قصدت هلاک جان ما

ای قلب خام خام ما، آتش زدی بر جان ما

ای ساربان اشتران، یکدم هدی یکجا مقام

چون شمر ذی الجوشن شدی، ای راحت و درمان ما

راحت کجا درمان کجا، مقصود را گم کرده ام

ای بخت بد خاکت بسر، خسبیده ای بر مان ما

بیم و امید - شعری از فضل الله ایرجی

2008-04-17T06:49:00.002+04:30

بیم و امید

چشم هایم رنگ خون دارد

خوابهایم همه خاکستری

گذشتۀ دورم به رویای تب زدگان

دیده می شود

آینده در عبور کند غبار یاَس

چون آسمان مه گرفته خزان

سرد و حزن انگیز است.

به تماشای کدام آرزو چشم بر هم نهم

آه ای صبح ملال آور اجبار زندگی

دلم از وحشت شب بگرفت

پیام سرور بهار کجاست

چشم هایم را در باران رحمت وسوسه زندگی

می شویم

دوباره خواب رنگین کمان

خواب درختان سبز جنگل های شمال

و دریای پر از قایق چوبی

رویا ها در برابر پلکم رژه خواهند رفت.

و صبح به انتظار غزل خوانی هزاران عاشق

آنگاه که سبکبار

بالهای امید می گشایند

با کوچ بوستان خوشبختی همراه خواهم شد

شیخ صنعان مرید راه عشق - از فضل الله ایرجی

2008-04-17T06:34:00.003+04:30

دیروز متوجه شدم روز عطار است.فکر کردم مطلبی برای تجلیل از عطار بزرگ منتشر کنیم می خواستم مطلبی از حکایات مرتبط با جنید و بایزید بیاورم فراموش کردم لذا این مطلب را، گرچه تکراری است، می آورم.

شیخ صنعان مرید راه عشق

داستان‌ شيخ‌ صنعان‌ آميختگي‌عشق وعرفان و بی پروایی عابدی معتکف در ترک زهد و دل باختن پیری کامل به دخترکی ترسا ست.شیخ که سر آمد زهاد عصر خویش بود و پنجاه سال مقیم کعبه بود و پنجاه حج گذاشته بود، مریدانی داشت که یک دم از عبادت وریاضت نمی آسودند. شيخ خود نيز هيچ سّنتي را فرو نمي ‌گذاشت و نماز و روزﮤ بيحد بجا مي ‌آورد. واز این رو مسیحا دم بود و صاحب کرامات بسیار:

هر كه بيماري و سستي يافتي از دم او تندرستي يافتي

خوابی موهش که شیخ خود را در روم می دید که در برابر بتی سر به سجده می ساید قرارش ربوده بود.پس شیخ با جمع مریدان عزم روم کرد .در آن بلاد کفر دخترکی زیبا دل از شیخ ربود دختری که:

هر دو چشمش فتنـﮥ عشاق بود هر دو ابرويش بخوبي طاق بود
روي او از زير زلف تابدار بود آتش پاره ‌اي بس آبدار
هركه سوي چشم او تشنه شدي در دلش هر مژه چون دشنه شدي

عشق آتش به جان شیخ انداخت و دل و دین به یک نگاه به آن بت سیمین باخته بود.قرار و آرام از کف داده ورسوای جهانی شد.روزها به اشتیاق یک نگاه بود وشبها دریوزه وبیقرار قرین اشک وآه.

همچو شمع ازتف و سوزم مي ‌كشند شب همي سوزند و روزم مي‌ كشند
رفت عقل و رفت صبر و رفت يار اين چه دردست اين چه عشقست اين چه كار؟
مریدان بر حال رقت بار مرادخود می گریستند و انگشت اسف می خاییدند.اما چه سود .پس هریک به تکاپوی نصیحت شیخ خود مشغول و شیخ نیز هر کدام را به پاسخی ملول و مایوس می کرد:

همنشيني گفت اي شيخ كبار خيز و اين وسواس را غسلي برآر

شيخ گفتا امشب از خون جگر كرده ‌ام صدبار غسل اي بيخبر

*************

آن دگر گفتا كه تسبيحت كجاست كي شود كار تو بي تسبيح راست
گفت آن را من بيفكندم زدست تا توانم برميان زنار بست
************

آن دگر گفتا پشيمانيت نيست يك نفس درد مسلمانيت نيست

گفت كس نبود پشيمان بيش از اين كه چرا عاشق نگشتم پيش از اين

************

آن دگر گفتا كه با ياران بساز تا شويم امشب به سوي كعبه باز

گفت اگر كعبه نباشد دير هست هوشيار كعبه شد در دير مست
**************

باری پند ناصحان کارگر نیامد وصبر پیشه کردند .لیک شیخ هر دم افزون تر شیدایی و بیقراری می کرد تا شب و روز در کوی یار به امید وصال مقیم گشت و با سگان کویش هم آواز.روزی آن شهر آشوب با نخوتی تمام بر شیخ گذشت و او را از این شیدایی و دیوانگی و از این پریشانی ملامت ها کرد

اما شیخ همچنان دل گرو دلبر مغرور داشت و التفاتش را ملتمس بود.

روي بر خاك درت جان مي ‌دهم جان به نرخ روز ارزان مي ‌دهم
چند نالم بر درت در باز كن يكدمم با خويشتن دمساز كن

بت ترسا شیخ را به زخم زبان بسیار آزد و روزگارش را قرین کفن وکافور خواند نه زمان عشق ورزی.و دمسازی شیخ با خود را صحبت سنگ وصبوح دانست. که پیری چون ترا عاشقی نیایدو:

"به طهارت گذران منزل پیری ومکن خلعت شیب چو تشریف شباب آلوده"حافظ

اما شیخ همچنان مصر بود .پس آن ترسای طرار فتان چنین نهاد که شیخ ترک اسلام گوید و تسلیم وی شود و چها گناه دیگر.مصحف بسوزاند و بت سجده کند .خمر بنوشد و ترک ایمان کند.شیخ شیدای دل از کف داده جملگی را پذیرفت.جمله ترسایان از این پیشامد شاد و زنار بر میان شیخ بستند از آنکه ترک کعبه کرده بود و خرقه به شکرانه وعده وصال سوزانده بود.

خمر خوردم بت پرستيدم زعشق كس نديدست آنچه من ديدم ز عشق

آنگاه شیخ از آن افت جان وصال طلب کرد که جمله فرامینش بجا آورده بود.لیک دخترک باز بهانه و..

پس شیخ گفت: "توچنين, ايشان چنان, من چون كنم چون نه دل باشد نه جان, من چون كنم"

شیخ به عجز ولابه گفت که در عشق او اسیر بلا ها گشته و همه او را ترک کردند و نیکنامی را با رسوایی بدل کرد.دل دختر بر او نرم گشت .آن معشوق گفت که کابین اش بس گران و شیخ نیز مسکین .پس شرط گذاشت که سالی خوکبان او شود.شیخ پذیرفت .مدتی نیزبا خوکان دمخور و مریدان را بکلی مایوس کرد.پس عزم بازگشت کردند الا مریدی که تکلیف ازشیخ پرسید که چون کند او نیز زنار ببند یا به کعبه باز گردد.شیخ وی را نیز گفت که از سر عشق آگه نیست و مبتلا بدین مرض نگشته او نیز بازگردد وخود به نزد خوکان شد.چون مریدان باز گشتند .مریدی وفادار که به عذری با مرادش همراه نبود چون یاران را دید آنان را ملامت ها کرد که چرا بازگشتند و چون شیخ زنار نبستند .پس جملگی در خفا باز گشتند و چهل شبانه روز معتکف و به راز و نیاز ودعا مشغول که باب رحمت حضرت رحمان بر شیخ گشوده شود.از خلوص دعای مریدان ابواب رحمت حق گشوده شد .آن مرید با وفا در خواب این مکاشفه دید و بی هوش شد پس بهوش شد و قصه به جع یاران گفت و سوی شیخ خوکبان شدند که وی را زنار دریده و نادم از ترک دین توبه کنان و سر به سجده شکر نهاده بود از ان رو که آن اسرار قرانی که از خاطر زدوده بود به جانش دمیده شد.پس یاران دلداریش دادند وشیخ خرقه پوشید و با مریدان رو بسوی کعبه نهاد.

از آن سو دختر تر سا چو صبح بر خاست نوری به جانش تابیدن گرفت.که بسوی شیخ روان شو پس نادم و جامه دران و گیسو پریشان راه بادیه گرفت و به طلب شیخ شد که چندی آزرده بودش:

مرد راه چون تويي را ره زدم تو مزن بر من كه بي آگه زدم

هرچه كردم بر من مسكين مگير دين پذيرفتم مرا بي ‌دين مگير
خبر به شیخ رسید که دخترک در پی اش روان است.فی الفور عزم بازگشت و رسیدن به او با جمع یاران کرد.چون به دخترک رسید آن ترسای شوریده حال به پای شیخ افتاد وپوزش خواست و طلب عرضه اسلام کرد:

شيخ او را عرضـه ي اسلام داد غلغلي در جملـه ي ياران فتاد

چون آن دختر از نور ایمان مشحون شد طاقت دنیا در خود نیافت واز شیخ عذر ها خواست و وی را گفت که دیگر یارای ماندن این دنیایش نیست و طاقت فراق ندارد و به وصال حق مشتاق و طالب دیدار است .این بگفت و در دم جان بداد:

گشت پنهان آفتابش زير ميغ جان شيرين زو جدا شد ‌اي دريغ
قطره ‌اي بود او در اين بحر مجاز سوي درياي حقيقت رفت باز

"گرمریدی راه عشقی فکر بدنامی نکن شیخ صنعان خرقه رهن خانه خمار داد" (حافظ)

پیش از این، داستان شیخ صنعان را باز گفتم .اکنون تحلیل خود را پیرامون این حکایت بیان می کنم و بازدیدکنندگان محتر م را به نقد و اظهار نظردر باره این نوشته وحکایت شیخ صنعان دعوت می کنم.

داستان بلند شیخ صنعان در منطق الطیر عطار جایگاه ویژه ای دارد بطوری که برخی را اعتقاد بر آن است که خود منظومه ای مستقل است و گاه از سوی اهل ادب اینگونه نیز انتشاریافت. از سوی دیگر می توان ادعا کرد عطار به نحوی ساختار شکنانه ای؛ بر خلاف همه عاشقانه های پارسی؛ قدیسی تارک دنیا و زاهدی وارسته را بر مسند عشق نشاند.

اهل تحقیق بر آنند که؛ این شیخ را عطار از تحفه الملوک منسوب به غزالی یا از داستان زاهدی بغدادی؛ که در کامل ابن اثیر ذکر اوطی سنوات میانه قرن ششم رفته است؛ یافت. ضمن آنکه می نوان مدعی شدعطار؛ که ذوقی لطیف در بیان تراجم احوال و تذکره صوفیان و عارفان داشته ؛خود به خلق قهرمان داستانش پرداخت و نباید در جستجوی واقعیات مشکوک بود بلکه باید به مغز و حقیقت حکایتش معرفت یافت.

آغاز داستان شیخ صنعان از زاهد سا لیان دراز، شمارفراوان مریدان ، دم مسیحایی و کثرت عبادت و ورع وی حکایت دارد.آن اندازه که خوابش رویای صادقه و مکاشفه عارفانه است.آن خدای که معبودش بود وی را عقل رمیده و مجنون می خواست.از آنک در کمال این سالک نقصانی بود.

"وجود آدمی از عشق می رسد به کمال گر این کمال نیابی؛کمال نقصان است"( فروغی بسطامی)

شیخ زاهد در کنار خانه معبود مجاور و از درد فراق و اشتیاق وصال بی نصیب.گرچه در عبادت خداوند جهدی بلیغ داشت لیک چون پروانه دل به آتش شمع نسپرده بود.معبود بی بال و پرش می خواست.شیخ از راز و رمز عشق بی خبر بود؛اول باید دل به عشق این جهانی می سپرد تا عاشقانه خدای را عبادت می کرد.آن امن و آسایش که بر گزیده بود؛اسباب فنا بود نه بقای جاودان."هرگز نمیرد آنکه دلش زنده شد به عشق"آن همه زهد ای بسا که از عقل سرچشمه می گرفت و ترس از عقوبت گناه.در این طریق که ره می سپرد وصل جستجو نمی کرد؛تمنای بهشت داشت.اما چنان صادق بود که خداوند برکشید ش وراه وصال نشانش داد.

قضا را جستجوی وصال در سرزمین کفر باید می کرد نه در سرزمین توحید.مگر نه آنکه ابراهیم خلیل در میان ستاره پرستان و سجده کنندگان بتان خدای خود یافته بود .و موسی کلیم در سرزمینی که خدای رخت بر بسته بود و فرعون خدایی می کرد؛معبود خود یافته بود.و مولای ما محمد مصطفی در میان جهال و باور های جاهلانه دانای جهان شد و دروازه معرفت حقیقت به رویش گشوده شد.

"عالم این خاک و هوا گوهر کفر است و فنا در دل کفر آمدهام تا که به ایمان برسم"

مولوی(دیوان غزلیات شمس)

غرض آنکه در باور های صوفیانه شیخ صنعان اسطوره است.اسطوره ای پابرجا در عشق ورزی و محبت وپیدا کردن طریق حقیقت.در این حکایت عطار همانند بسیاری از اشارات عارفان و واصلان به حقیقت،نظر به این مقصود دارد که در ره عشق باید اسیر بلا بود .هر نقمتی در این راه نعمت و گسستن هر بندی ولو بند های زهد و بالاتر از آن مسلمانی ظاهری روا است.زنار به میان بستن نشانی از سر سپردگی به معبود وکمر همت بستن در راه است ؛نوشیدن شراب،شرب زلال حقیقت ومصحف پاره کردن جاروب غباری است که مانع کشف حقیقت است از آنکه مصحف شریف نیز در کشف حقیقت حجاب ظلمانی است.خرقه دریدن،دور افکندن تعلقات دنیوی و مانع خاکساری است.در این حکایت آنگاه که شیخ از همه تعلقات گسست و از همه چیز قطع امید کرد .همه از دست داد و خود از دست بشد و با خوکان دمساز ؛ همه حتی مریدان جان بر کف از وی بریدند.به بندگی و شرافت زهد برگزیده شد.اسرار قرآنی بر وی معلوم و به کشف حقیقت نائل شد.آن بشد که لطف حضرت حق به شیخ بر مریدان هم معلوم گشتوجمله مریدان بازگشتند و شیخ را چون دری در میان گرفتند و راه کعبه مقصود در پیش.شیخ از این مخاطره شهره آفاق شد از آنک دلش زنده شد به عشق.در واپسین پیام حکایت، نیز محبت شیخ نه به محبوب بلکه به آفریده محبوب حقیقی نمایان است.وکشف حقیقت بر همه مصاحبان شیخ که حکایت از برکت وجودش دارد.

هنر عطار در بیان این راز و رمز عارفانه بیان آن به ماجرایی عاشقانه میان دوانسان بود.با ظاهری از یکسو کشش و خواهش و از سوی دیگر انکار و سر زنش.آیا این شاعر خردمند به بیانی زیباتر نیز می توانست این معانی را بیان کند؟به نظر راقم این سطور عطار نیشابوری قطعا زیبا ترین شکل و محتوا را برای بیان مقصود بکار بست.

صلح

2008-04-12T05:00:00.002+04:30

با آرزوی صلح

ایـدۀ بازسازی

2008-04-11T09:00:00.003+04:30

وقتی گفتگاه بازسازی سنت ایجاد شد، برای بسیاری غریب نمود و بسیاری نیز سخنش را نارسا یافتند. به گمان خودم حرفم را صریح و ساده گفته بودم. اما انگار بسیاری اوقات فقط برای گمان خودم چنین بوده... بازسازی سنت، برای من یعنی فهمیدن این که کیستم و فهمیدن کیستی همیشه عبارت از آن است که کیستی را بسازیم. چون هویت یا کیستی، چیزی در آن بیرونها نیست که برویم و کشفش کنیم؛ همانی هستیم که داریم ایجادش میکنیم. برای ساختن کیستی هم ناگزیر از آنیم که گذشته ای داشته باشیم و آن را بفهمیم. می گویند و درست می گویند «کسی که گذشته ندارد، آینده ای هم نخواهد داشت». حالا این منم که در درون خودم بدین نیاز پی برده ام؛ اما این نیازی که در من شکل گرفته، که نیازی شخصی یا فردی نیست؛ نیازی است که زمانۀ من دارد و من به نسبت حضورم در این زمانه، دارم آن را درمی یابم. من آنقدر هستم که خود را می سازم، که خود را بازمی سازم. بیش از آن و غیر از آن اصلا نیستم. غیر از آن، اگر فکر می کنم که هستم، اشتباه می کنم؛ چون تنها ادای دیگران را درمی آورم؛ پس آنها هستند، نه من! من هنگامی خواهم توانست عنوان و صفت ِ «بودن» را بر خود داشته باشم، که خویشتن مستقلم را بسازم و بشناسم. من به این می گویم باز سازی سنت؛ آنچه که در من و بر من می گذرد، این است.

حنظل شیرین، عسل تلخ

2008-04-03T02:07:00.010+04:30

این متن می بایست در یک فصلنامۀ موسیقایی انتشار می یافت، اما به دلایلی این کار به تأخیر افتاد.

اصل مطلب یک هفته پس از اجرای کنسرت «این فصل را با من بخوان» اثر مجید انتظامی،

در تالار وحدت، در زمستان 1385، به نگارش درآمده است.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

نقد گونه‌ای به تأثیر دیدن و شنیدن کنسرت ـ نمایش ِ

«این فصل را با من بخوان»، استاد مجید انتظامی

تا آب شدم، سراب دیدم خود را، دریا گشتم، حباب دیدم خود را؛
آگاه شدم، غفلت خود را دیدم، بیدار شدم، به خواب دیدم خود را.

[1]

1. مدخل:

بیش از هفتاد سال است که نقد موسیقی در ایران پدید آمده است، این نقد، در برهه‌هایی از زمان، توانسته نقش در خوری در اعتلای موسیقی ملی و حتی کمک شایانی در تعامل شعر و موسیقی ایرانی ایفا کند. یک شاخه از این نقد که نقد فنی موسیقی است، در کنار گسترش فعالیت مدارس و هنرستان‌های موسیقی در دهه‌های بیست و سی، گام‌های مهمی برای فهم مبتنی بر کُنترپوآن و فهم سمفونیک از موسیقی ردیفی برداشت. ترانۀ «بوی جوی مولیان» را می‌توان از نمونه‌های درخشان این فهم دانست و مرحوم تجویدی را می‌توان یکی از مهم‌ترین چهره‌هایی برشمرد که به چنین فهمی نائل آمده بود، البته او تنها ستاره این آسمان نبود. در این کهکشان بسیاری چون صبا، امین الله حسین، شیدا و معروفی ها درخشیده اند.

شاخۀ دیگری از این نقد، از ابتدا بر این گزاره بنا نهاده شد که «موسیقی ایران فاقد امکان دراماتیک شدن است». گزارة دیگری که برای معتبر ساختن گزارة نخست لازم بود، به این ترتیب شکل گرفت که «تأسّی و تبعیّت تامّ موسیقی ایران از شعر یا بنا نهاده شدن ریتم و ملودی موسیقی ایرانی بر شعر، امكان ایجادِ موسیقی دراماتیک را منتفی می‌سازد»[2]. شاید بتوان این شاخه را شاخه یا نحلة «مطالعة تطبیقی» موسیقی نامید که در آن مبنای مقایسه را موسیقی کلاسیک غرب تشکیل می‌دهد. از این منظر راهِ موفقیتِ موسیقی ایرانی در گذار از موسیقی تک صدایی (Monophonic) به موسیقی چند صدایی (Polyphonic) و سپس به موسیقی هم صدایی (Symphonic) جست‌و جو مي‌شده است.

می‌توان به سادگی گمان برد که این شاخه از نقد موسیقی ایران، بخشی از جریان فرهنگی «اصالت امر جدید» (Modernism) به شمار می‌رود؛ جریانی که حتی در ادبیات نیز ریشه‌های جدی داشته و دارد. به وجود آمدن ژانرهاي ادبی «رمان» و «نوول» بخش مهمی از این جریان هستند.

می‌توان گفت، بسیار متحمل بود که شاخۀ دوم به شاخۀ سومی تبدیل شده یا پیوند بخورد. یعنی شاخۀ نقد اجتماعی موسیقی؛ که آن شاخه، موسیقی را بر حسب شخصیت و ویژگی‌های جامعه‌ای که موسیقی را پدید می‌آورد و مخاطب موسیقی است و روابطی - اجتماعی- را که تولید یا بازتولید می‌کند، مورد بررسی قرار دهد. به گمان من این شاخه از نقد رادیکال همواره به صورت جنینی و پیش- علمی (Pre-scientific) وجود داشته است. به ویژه، نه نزد اهل علوم اجتماعی، بلکه نزد خود موسیقی‌دانان و پدیدآورندگان آثار موسیقایی، مثلاً درک «غم انگیزبودن» محتوا (Theme) به عنوان ویژگی نهادین یا گسترده ترین محتوا در موسیقی ایرانی و کاوش در چراییِ آن، پیش از آن که توسط جامعه‌شناسان و روان‌شناسان صورت پذیرد، توسط اهل موسیقی صورت گرفت و اینان در کُتب، مقالات و سخنرانی‌ها بدان اشارات فراوان نمودند؛ به نسبت بین ویژگی‌های فرهنگی - اقلیمی و نوع موسیقی مناطق مختلف ایران پرداختند؛ و حتی ویژگی‌های موسیقی عوامانه پس از پیدایش شهرنشینی جدید را با خصوصیات طبقات و گروه‌های اجتماعیِ حاشیه‌نشین در شهرهای ایران، شرح دادند.

به سخنی دیگر، نقد موسیقی، نه تنها از مرحله نقد شکل (From) به مرحله نقد محتوا (Content) ارتقا یافت بلکه به مرحله فرانقد (Meta-critique) یا نقد اجتماعی و روانی نیز دامن گسترد. اما نقیصة بنیادی این نقد همواره فقدان دیدگاه و نظریة مشخصی برای وصف و تبیین موسیقی بوده است. ضعف‌های بنیادین دانش اجتماعی ما در کنار بی‌اطلاعی نسبتاً مطلق (!) اهل علوم اجتماعی از موسیقی و از همه بدتر، بی‌اعتنایی تقریباً مطلق آنها به موضوع (موسیقی) شاید در بردارندۀ مهم‌ترین عللِ فقدان هر دیدگاه و نظریه برای فهم موسیقی ما بوده است.

2. شرح مسأله:

با این حال، می‌توان گفت که رویکرد «ضرورتِ دراماتیک شدن موسیقی از طریق سمفونیک شدن آن» حتی در دوران مهجوریت و محرومیت شدید موسیقی (سالهای 1358 تا 1364) که مضایق شدیدی بر آن اعمال یا تحمیل می‌شد، کماکان رویکرد غالب بود[3]. در همان سال‌ها استادانی چون حسین ریاحی، حسین علیزاده و دهنوي، به گونه‌های متفاوتی، نمایندۀ طرفداران و پیش‌برندگان این راه و رویکرد بوده‌اند. موسیقی فیلم، به دلیل خصلت کاملاً مدرن‌اش، یکی از عرصه‌هایی بوده است که امکان قابل توجهی برای آهنگسازانی که در شمار پیروان رویکرد مزبور قرار می‌گیرند، به وجود می‌آورد. اینجا عرصه‌ای است که مجید انتظامی مهم‌ترین آثار خود را در آن پدید آورده است.

پرسش اصلی این مقاله «نسبت بین هویت ملی و موسیقی آهنگسازانی چون مجید انتظامی» است. برقراری و اجرای کنسرت- نمایش (یا نمایش- کنسرت) «این فصل را با من بخوان» فرصتی پدید آورد تا نگاهی شتابزده و بسیار اجمالی به فرآیند یا امکان دراماتیک شدن موسیقی ایرانی یا میزان ملی بودن موسیقی‌ای که به دنبال دراماتیک بودن است، داشته باشیم.

کنسرت - نمایش مجید انتظامی یک ترکیب جدید یا بازترکیبی (Re-composition) از آثار قبلی وی است که در قالب موسیقی فیلم نگارش یافته بوده‌اند. در این بازترکیب، قطعاتی که برای فیلم‌های مختلفی ساخته شده بوده‌اند. تقریباً به همان توالی تاریخی فیلم‌ها، پشت سرهم و گاه با قطعه‌ای کوتاه که می بایست بین دو اثر مختلف ارتباط برقرار ‌کند، اجرا می‌شوند. اما نکتۀ بسیار مهم آن است که متن روایتگرانه‌ای که موسیقی در آن متن امکان بیانی خود را جستجو می‌کرده است، یعنی تصویر سینماتیک دیگر وجود ندارد. شاید به همین دلیل درخواست شده تا با استفاده از نمادهای نمايشي که در پشت سر و گاه در جلوی محل استقرا ارکستر به نمایش در می‌آیند، امکانی برای جانشینی یا جبران «فقدان تصویر سینماتیک» پدید آید. این ویژگی باعث می‌شود که شنوندۀ اثر موسیقایی همواره در جایگاه مخاطب یک اثر نمايشي، به عبارت دیگر، درجایگاه یک «بیننده» قرار داده شود. اما نه بیننده‌ای که به تماشای یک تئاترِ موزیکال آمده است، بلکه بیننده‌ای که به تماشای یک موسیقی تئاتری آمده است. این تئاتر که شامل میم، پانتومیم، حرکات موزونِ نمادین، دِکلمه و قطعه‌خوانیِ بازیگری گریم شده و در حال حرکت است، دارای نقش ثانوی است و به همین دلیل این اجرا را نمی‌توان موزیکال تئاتر نام نهاد؛ اما این نقش ثانوی، آنقدر فرعی نیست که بتوان کلاً آن را حذف نمود و این اثر را تنها به صورت یک کنسرت یا اجرایی جدید از مجموعه آثار پیشین مجید انتظامی عرضه نمود. گویی پیام یا پیام‌هایی که موسیقی مجید انتظامی عهده‌دار بیان آنها بوده است، به تنهایی قابل بیان نیستند و یا مجید انتظامی در پاسخ به یک نیاز اجتماعی یا نیاز طبقه و گروه‌های معینی در جامعه، موسیقی‌ای را پدید آورده است که از نظرگاهی فاقد توان و امکان بیانِ پیامِ خویش بدون استفاده از آن آمیزة نمايشي است[4]. این بدان معنا نیست که موسیقی مجید انتظامی در غیاب آن نمایش‌ها یا نمایش- گونه‌ها قابل شنیدن نیست. همچنین نمی‌توان گفت که موسیقی مجید انتظامی بدون آن نمایش‌ها، فاقد پیام است. اما می‌توان گفت که پیام یا مجموعه پیام‌هایی که در این اجرای متوالی چند موسیقی فیلم، قرار بوده یا انتظار بوده که بیان شوند، بدون این آمیزة نمايشي قابل بیان نیستند و بیان نمی‌شوند.

مجموعۀ تئاتری در کوشش هستند که مقاصد مُضمر در آثاری چون «روز واقعه» یا «از کرخه تا راین» را در غیاب تصویر سینماتیک بازسازی کنند. مفاهیمی چون «ایثار»، «جوانمردی»، «حق جویی»، «حق جویی انقلابي»، «ستیز»، «مبارزه»، «دفاع» «فداکاری»، «آرمانداری»، «خروش»، «حمله»، «ترس»، «فرار»، «بازگشت»، «اتحاد»، «همبستگی»، «انتقام»، «خشم»، «حسرت»، «ترحم» و ... «رهایی» در ظرف نمادشناختی ذهن ایرانی از بین آنچه که بازیگران به صحنه می‌آورند قابل تشخیص است. «من»ِ ایرانیِ شهرنشینِ متولد در نیمۀ دوم قرن بیستم می‌توانم چنین مقاصدی را از حرکاتی که بازیگران در صحنه اجرا می‌کنند، تصاویری که بر پشت صحنه (پرده) انداخته می‌شوند و ابزارهایی که در دست بازیگران می‌چرخد (پرچم، مسلسل، ماسک ضدگاز و ...) تشخیص دهم. به کمک این مقاصدِ نمایش داده شده است که موسیقی جاری در میانۀ صحنه، قابل فهم می‌گردد و به بیان می‌رسد. از میان و از طریق این دسته نمادها که به کمک موسیقی آمده‌اند تا آن را به ساحت بیان برسانند، چنین فهمیده می‌شود که گویا موسیقی مجید انتظامی در یک پارالل بیانی نواخته و اجرا می‌گردد. بر یک دیوار این توازی، نگاهِ روایتگری تاریخی را می توان تشخیص داد که می‌خواهد آنچه را که در این سی سال در این سرزمین در جریان بوده شرح دهد. شرحی که از سویی شامل ایده‌های ایرانی است (انقلاب، آرمان، تضادِ آرمانها، ...) و از سوی دیگر شامل رویدادهای ایرانی (انقلاب، تشکیل حکومت جدید، تعارض گروه‌ها و نیروها، ...). دیوارۀ دیگر این توازی، دیوارة قضاوت سازندة اثر (Composer) است، یعنی قضاوت یا داوریِ مجید انتظامی از آنچه که خود از تاریخ معاصر شرح می‌دهد.

کوشش آقای انتظامی در جامه‌ای فاخر از برداشتی که وی از تاریخ دارد، پوشانده می‌شود. طبل‌ها و بخش حماسی موسیقی وی که به طوری کاملا قابل انتظار، توسط مجموعه‌ای از ساز‌های بادی در متن موسیقی او نواخته می‌شود، خز و مخمل‌های این جامۀ فاخر را می‌سازند. اما این فخر از دو سوی تهدید می‌شود؛ یکی نسبت تن و تنپوش و دیگري سردرگمی آن كه این «جامة فاخر را بر تن کرده»:

تنی که چنین تنپوشی را بر تن کرده، تن یک قهرمان نیست که به یُمن قهرمانی‌اش به چنین خلعتی مفتخر شده باشد. این قهرمان، در بسیاری مواقع و موارد، کودکی است که به تلخی می‌گرید و نیاز خود به دریافت حمایتی ولو اندک را علی‌رغم تمام کوشش‌های قهرمان مآبانه‌اش، نمی‌تواند پنهان کند.

دِکلمه‌ها، آري دِکلمه‌ها، علی‌رغم تلاش کارگردان این اثر برای ارائۀ اثری که تاریخی باشد یا تاریخی جلوه کند، چنان بی‌مهابا گویای کودکی و طفولیتِ حمایت‌طلبانۀ این تن هستند، که هیچیک از ضربانگ‌های ساز‌‌های کوبه‌اي و ترومپت‌ها نمی‌توانند آن را بپوشانند. خصلت آمالگامی (ملغمه‌ای) اثری که بر صحنة تالار وحدت به اجرا در می‌آید، ناخودآگاه این فرصت را پدید می‌آورد که آن قهرمانی که قرار بود یا انتظار می رفت که بر این صحنه ظاهر شود، ظاهر شود! اما نه با تنومندی مثال زدنیِ یک قهرمان، بلکه با اعتراف ناخواسته‌ای به ضعفی که کودکی غمناک از ضعف خود، دچار آن است. نقش زنانه در جلو صحنه و عنصر «زن» با متن‌هایی که در نهایت ترحم‌طلبانه جلوه می‌کنند (حتی اگر ترحم‌طلبانه نباشند) عناصری هستند که قهرمانِ میانة صحنه را بر صندلی یک خودآگاهی کودکانه می‌نشانند و به او اجازة عرض اندام چندانی نمی‌دهند؛ مگر در حد کودکی با رفتارهای قهرمانانه؛ یا قهرمانی با شخصیتی نوپا. به عنوان یک شنونده، که قطعات این اثر را پیشتران، در سالن سینما و بارها در خلوت خود، شنیده بود، آرزو می کردم که موازنه همچنان موسیقایی می ماند.

«تن» به صور دیگر نیز بی‌اندامی یا ناسازی اندام[5] خود را نسبت به این تنپوش فاخرِ حماسی، یاد می‌کند؛ حتی به صورتی عریان! آری عریان! قهرمانانی که در نیمۀ عُقبایی صحنۀ نمایش - کنسرت در حرکت هستند، واقعاً از اندام‌های زیبایی برخوردار نیستند، بازی‌ها خیلی روان نیست و درحدّ فاصل بازی در یک تئاتر خیابانی و بازی در یک تئاتر کلاسیک قرار گرفته است؛ و نور کوششی است برای پوشاندن ضعف بازی‌ها. به همین سادگی «قهرمان» در مرز «ضد قهرمان» قرار داده شده است و البته به این لغزندگی جایگاه خود، آگاه هست و آگاه نیست!

به همین ترتیب، قضاوت استاد انتظامی، از آنچه که در روایت بیان شده است، نیز با چالش‌ مواجه می‌شود. قضاوت وی را از این روایت می‌توان، هم در طول اثری که اجرا می‌شود و هم در عرض آن، دید و شنید. در طول اثر، گویی انتظامی کوشیده است تا تحول از ذهن تک سويه و خویش پرست را به ذهن چندسویه و دیگری (خدا)پرست در شرح تحول کنش ماهیتاً سیاسی (یعنی معطوف به قدرت) در بادی انقلاب اسلامی، به کنش ماهیتاً فرهنگی (یعنی معطوف به هستیِ اخلاقی و بویژه انسانمدار) در سی‌امین آستانۀ سالروز انقلاب بهمن 57 بازیابی کند. البته کوشش موسیقایی او، بدون آنکه بخواهیم چندان به آن بپردازیم، می تواند مجموعاً کوششی شکست خورده محسوب ‌شود. موسیقی به تنهایی هیچیک از آنچه گفته شد را «بیان» نمی‌کند. اما آنچه در اینجا از آن می‌گوییم «کوشش انتظامی» است نه موسیقی او. بار‌ی، این قضاوت در هر صحنه و در هر بخش به صورت تعارض اهریمن و اهورا[6] (تعارض عفریت فرار و ترس با عنصر فرشته خوی مهربان که پایداری می‌کند؛ تعارض نفس عافیت‌جو با وجدان‌ فدارکار و دیگری‌جو؛ تعارض انسان فراری با انسان حامی و ... ده‌ها کهن- نمود -Arc type - دیگر که البته تقریباً هنرمندانه به صحنه می‌آیند و می‌روند) نیز دیده می‌شود. به همین دلیل می‌توان گفت که قضاوت یا داوری انتظامی دربارة تاریخِ روایت‌شده در معرض چالشی ناخواسته قرار داده می‌شود: پیروزی‌هایی که اهورا در پایان هر نبرد و سپس کبوتر صلح در پایان مجموعۀ نبردها بر جغد جنگ[7]‌، به عنوان قضاوت انتظامی دربارۀ فرآیندِ تحولِ رآی و کنشِ سی سالۀ ایرانیان، به دست می‌آورد، اولاً با نقص و ناتوانی محسوس ملودی، بجز در موارد اندکی، رو به روست؛ ثانیاً ملودی، باز هم جز در موارد اندکی، با عناصر بومی موسیقی (مثلاً آنگونه که در موسیقی فیلم روز واقعه شنیده می‌شود یا آنگونه که در پاره‌ای از آثار آقایان حسین علیقلی، کامبیز روشن‌روان و حسین علیزاده جلوه می‌کنند) آراسته نشده، یا این آراستگی چنان رقیق است که به گوش نمی‌رسد؛ ثالثاً هارمونی چنین برداشتی را حمایت نمی‌کند: قطعات مختلف هر چند در فرامتن حاکی از آنات گوناگون زندگی درونی و بیرونی هنرمند، در نتیجه، محصول تأمّلات زمانمندِ وی و دستکم برآیند بُردارِ زیستِ هنری او و پیرو قاعده ای «زمانی» بوده‌اند، اما فاقد انسجام مستقلِ یک اثر موسیقایی به گوش می رسند. اینچنین است که فهم استاد از تحولِ تاریخِ رآی و کنشِ ایرانیان، جز در همان فرامتن قابل تشخیص و قابل تأیید به نظر نخواهد رسید؛ گویی به همین دلیل، مخاطبِ این اثر نیاز داشته تا در وراء موسیقی، نور و دکلمه و پانتومیم و میم و شعر و ... حتی کنشِ شنونده و تماشاگران را نیز به یاری بگیرد، تا نهایتاً موسیقی، خود را در متنی بزرگ‌تر، قابل فهم و دارای تأثیر سازد.

3. نگاهی به فراساختارِ این اثر (اجرا):

گره‌گاه (Nodal point) گفتارهای پراکنده و خرده -گفتارهايي که می‌کوشند تا در این اثر موسیقایی- نمایشی پیوند حاصل کنند، به گمان من و بسیاری کسان که با آنها در این باره گفتگو کرده ام، نگرش ما دربارة خشونت و قهر (Antagonism) است. امواج خشونت ملودی‌ها به دفعات مکرر با ملودی‌های نرم‌خو سر به کرانۀ ساحل می‌گذارند و این از نقاط قوت و اثر گذار این موسیقی - نمایش است.

شاید به همین دلیل است که این اثر بیشترین ارتباط را با «بچه‌های جنگ» برقرار می‌کند. همۀ آنها که تجربه و دغدغة جنگ هشت سالة عراق علیه ایران را دارند، بیشتر و بهتر از سایران با آن ارتباط گرفته بودند. از سوی دیگر (و این بسیار جالب است)، بیشترین قدرت ارتباطی و تأثیر نیز مربوط به قطعاتی است که دربارة سویه‌های مختلف جنگ سروده شده‌اند. تقریباً به راحتی، موسیقی مجید انتظامی توانسته و می‌تواند کسانی را که با تجربه و دغدغة سالیان جنگ زیسته‌اند، در معرض تداعیِ حسّی قرار دهد و به همین دلیل این بخش‌ها را می‌توان و باید در شمار نقاط قوت اثر او محسوب نمود.

اما به لحاظ موسیقایی، نخستین تداعی، تداعی «باراباس»، و سپس «اسپارتاکوس» است. موسیقی متن این دو فیلم پیش از هر اثر دیگری برای شنوندۀ کنسرت انتظامی، تداعی می‌شوند. اما این نیز در همان سپهری تداعی می‌شود که جنگ، یعنی خشونت انسان علیه انسان و سپس تلاش انتظامی برای ایجاد یک مانیفست‌گونۀ موسیقاییِ نقد و نفی این خشونت: ملودی‌ها می‌کوشند، گویی، که خود را به تراز توانِ شرح موسیقایی فیلم «باراباس»، از تلخی خشونت و کراهت آن، برسانند. تو گویی هنرمند تحت تأثیر «باراباس»، پاساژهایی از موسیقی خود را سروده باشد. همان طور که «باراباس» شرح هجاگونۀ تلخی از خشونت انسان علیه انسان است، موسیقی مجید انتظامی نیز با استفاده از تداعی‌کننده‌های موسیقی مذهبی و شبه‌مذهبیِ استعلاجویانه در صدد هجو این خشونت بر می‌آید. به نظر می‌رسد که نمادهای موسیقایی و نمايشي «ایثار» در این روایت، بیش از آن که به توصیف وجوهِ عاطفه انگیز و حماسیِ ایثار نائل آیند، به شرح تضاد انسان‌منشی و انسان‌خویی با این چهره از خشونتِ نوعآً قابیلی توفیق می‌یابند.

چنین نگرشی را می‌توان در فرآیندِ تحولِ اندیشة انسانِ ایرانی در نیمة دوم قرن بیستم میلادی رد‌یابی کرد. به همین دلیل کسانی که دارای تجربة زیسته در این متن اجتماعی نبوده‌اند، موسیقی مجید انتظامی را نارسا و حتی گاه آزارنده جستند. اما کسانی که در این متن زیسته‌اند، آن را گرامی یافتند. دغدغۀ‌ نوع تفسیر ما از خشونت که در ابتدا آن را تا حد تقدّس اعتنا نمودیم و اهمیت دادیم و سپس در فرآیندی فزون بر چهل سال، عُمرِ اجتماعی[8]، آن را از عوامل و نمودهای بدبختی‌های تاریخی خود شمردیم و در دو فراز همزمان (Synchronic) تاریخی[9] ابتدا با آن در آمیختیم و سپس از آن تبّرا جستیم و به نکوهش آن پرداختیم[10]، دغدغه‌ای است که شاید بتوان آن را مهم‌ترین و شاید تنها عامل موسیقایی ارتباط بین اثر و شنوندۀ اثر قلمداد نمود. این دغدغه همواره وجود داشته که چرا چنین تجربۀ مهمی که باید در بسیاری عرصه ها (از جمله در ساختارهای اخلاقی جامعه و در نمودهای ادبی و هنری آن) تجربه ای بنیان ساز به شمار آید، به بیان در نمی‌آید. این تجربه در بسیاری جوامع، مهم‌ترین و گسترده‌ترین جلوه گاهِ بیانی در صد و پنجاه سال اخیر بوده است: «جنگ و صلح» تولستوی، «مادر» ماکسیم گورکی، «دن آرام» شوخولوف، «برگردیم گل نسترن بچینیم» و «برای آنها که زنده‌اند» ژان لافیت، «سیمای زنی در میان جمع» هاینرش بل، «زنگها برای که به صدا در می‌آیند» ارنست همینگوی و صدها اثر بزرگ ادبي كه همراه با صدها اثر بزرگ سینمایی مانند «شکارچی گوزن»، «كازابلانكا»، «عشق من، هیروشیما» و صدها اثر موسیقایی مانند سمفونی «لنینگراد»، شوستاكويچ و حتی در نگاهی وسیع، سمفونی «کورال» (سمفونی 9) بتهوون در بیان (Dramatization) دغدغۀ ستایش صلح و حماسۀ جنگیدن علیه جنگ آفریده شده‌اند؛ یعنی در شرح آرمانی که ما در جنگ می‌یافتیم و گم می‌کردیم و تا همین امروز یافتن و گم کردن‌مان ادامه دارد. شاید به همین دلیل هنوز نتوانسته‌ایم تجربۀ خود را به بیان بیاوریم، به بیان تبدیل کنیم: شعر جنگ را بسراییم، رُمان جنگ را بنویسیم، سینمای جنگ را بسازیم و موسیقی جنگ را سردهیم.

تلاش مجید انتظامی، تلاشی سالیان در پی، تلاشی سالیان همراه، تلاشی سالیان اندود، تلاشی سالیان ‌در پیش، برای جامعۀ ما (آن بخش که برای به بیان در آمدنِ این تجربه، ارزشی گران سنگ قائل‌اند)، از این حیث ارزنده است؛ برای بچه‌های جنگ و کسانی که دغدغۀ فهم مرگ در دل زندگی و فهم زندگی در دل مرگ دارند، برای کسانی که در پی یافتنِ خویش‌اند و با نگاهی دردناک به آن بخش از جامعه که در پی نفی خویش‌است و سردرگم‌، با نفی معنی، در پی معنا می‌دود(!)، می‌نگرند.

4. پاسخی، اگر بتوان یافت:

به گمان من کسی که در متن تحولات، پا به پای جامعة پرتحول و در عین حال پرتنش ایران نزیسته باشد، می‌تواند چندان تحت تأثیر کنسرت آقای انتظامی قرار نگیرد. حتی می‌تواند به جای آن که این کنسرت را در ستایش صلح و شرحی موسیقایی بر این فراز، از تاریخ ایران بیابد، آن را در ستایش مجید انتظامی از خودش بپندارد.

امکان ارتباط در متن این کنسرت گم می‌شود. فروپاشیِ پی در پی نهادمندی ها (طبقات؟) اجتماعی و گسست‌های بی‌ا‌مانِ تجاربِ تاریخی، مجالی برای تبادلِ معنا بین نهادمندی‌ها، بین نسل‌ها، بین درون‌مرزها و برون‌مرزها، بین اعضای یک خانواده، و گاه حتی بین دو سوی یک ذهن، باقی نمی‌گذارند؛ مجالی برای تأمّل[11]، تأمُن و ایجاد معنی نمی گذارند؛ حتی می‌توان پنداشت که فقدان یا کمبود انسجام سمفونیک بین ساختارهای آهنگین (ملودیک) درون کنسرت مجید انتظامی ناشی از همین گسست‌هاست.

... و مجید انتظامی در پی یافتن پیوندها و پیوست‌ها!

اگر اشتباه نکنم سال آینده، هزارمین سال سرايش شاهنامه فردوسی است. می‌توان گفت که دغدغه و تلاش مجید انتظامی از همان جنس و در همان راهی است که فردوسی بزرگ بدان می‌کوشید. اگر بپذیریم که توان یا امکان بیانی در یک اثر هنری، همان عاملی است که ارتباط بین پدیدآورنده و مخاطب را امکان‌پذیر می‌کند و اگر محتمل باشد که بجز برای گروهی اندک یا نسبتاً کم‌شمار، موسیقی اجرا شده در این کنسرت، ارتباط برقرار نکرده - هر چند تأثیر گذاشته- است، باید به دنبال یافتن چیزی باشیم که شاهنامه از فراز هزار سال، هنوز از آن برخوردار است اما هنر امروز ما از آن بي‌بهره است، حتی هنری که همان دغدغه را دارد.

به گمان من، جستجوی پاسخ را باید در همان جایی آغاز کرد که امکان ارتباط فراهم آمده؛ تا مقایسه‌ای صورت نپذیرد، تبیینی به دست نمی‌آید و آنان که در یک رودخانه شنا کرده‌اند، منظور یکدیگر را از سردي و گرمي آب در می‌یابند:

کسانی توانسته‌اند منظور آقای انتظامی را دریابند، حتی کوشیده‌اند با دعوت کردن دیگران (دیگرانی که به تناسب شغل یا موقعیتشان شایسته بوده که در معرض پیام هنرمند قرار بگیرند)، آن پیام را بدان‌ها نیز منتقل کنند؛ و کسانی نتوانسته‌اند. تفاوت اين دو در متن خود اثر (کنسرت) یافت ناشدنی است. این تفاوت را باید در فرامتن (Centex) جستجو نمود و فرامتن این اثر، بیش از همه، تجربة جنگ است. تجربة جنگ، در دل جامعه‌ای که اگر جنگ نبود، با بحران‌های شاید سامان‌سوزی رو به رو می‌شد. جنگ (نفسِ کشتن انسانی به دست انسانی دیگر) هیچگاه مقدّس نمی‌شود. اما در آنجا که حفظ همه چیز یا بقاء، نه تنها از طریق نفی و کشتن دیگری (دشمن)، بلکه پیش از آن از طریق ایجاد همبستگی‌ای که شاید جز از طریق تمرکز اذهان بر حفظ قهرآمیز موجودیت، ناممکن یا دشوار بنماید، به فراز نمادین تقدّس اعتلا داده می‌شود. اما این فرآیند، جای عوامل ضروری نمادین شده یا قابل نهادمندی را نمی‌گیرد. نماد هیچگاه نمی‌تواند کارکرد نهاد را داشته باشد. با متلاشی شدنِ - ولو نسبیِ- نهادمندی‌های اجتماعی و آگاه بودن از نهادمندی‌های هنوز انعقاد نیافته، هسته های باقی ماندۀ اجتماعیِ سردرگم و حیران در پی یافتن عوامل و عناصری برای انسجام، برای بقا هستند. شاید بتوان گفت که طبقة متوسطِ از بین رفته در کنار و همراه با طبقه متوسط جدیدی که هنوز به لحاظ سازمان‌یابی اجتماعی در حد و اندازة یک طبقه و دارای آگاهی طبقاتی‌اش پیدایش نیافته، به دنبال برساختن هویت خویش‌اند؛ به دنبال بازیافت و بازتولید مفاهیمی که ملیت، ایران، امید و حتی آرزوی گم‌شده‌ای را ایجاد می‌کنند.

آنچه که به شاهنامه اجازۀ ارتباط میان - نسلی و حتی میان- ‌فرهنگی را می‌دهد، وجود یک فرامتنِ واحد است که چه اجتماعی باشد و چه فرهنگی، در طول این هزاره تداوم یافته است و آنچه که از استاد انتظامی این اجازه را دریغ می‌دارد، فقدان چنین فرامتنی است. تجربۀ انقلاب و جنگ، تقطیع شده، به کرات تقطیع شده است. چنین تقطیع یا گسستی فقط میان - نسلی نیست، بلکه بین پاره فرهنگ‌های گوناگون جامعه، بین طبقاتی که در زمانهای متفاوتی زندگی می‌کنند و بویژه نسبت‌های متفاوتی با مدرنیته دارند (گر چه افق آرزوی اکثرشان را همان مدرنیته تشکیل می‌دهد) و بین طبقاتی که از سطوح نابرابری عظیم مادی برخوردار هستند، رخ داده است. فقدان فرامتنی واحد، فرصت بسامان‌سازی عنصر بیان یا تجلی (Drama به معنای بسیار عام) را هم از جهان ذهنی مخاطبان گوناگون سلب می‌کند و هم از خود پدیدآورندگان. آثار ادبی و هنری اخیر ما، جز در مواردی که هیجان جمعی را برانگیخته‌اند و در حد یک سریال تلویزیونی به ایجاد نوعی موضوعیت در افکار عمومی نائل شده‌اند، فاقد امکان ایجاد حس مشترک بوده‌اند.

از سویی کوشش چندانی برای بازیافت عناصر دراماتیک در موسیقی بومي صورت نمی‌گیرد و از سوی دیگر حاملان این عناصر (همچون تجویدی‌ها) یکایک از میان ما رخت بر می‌بندند. همچنین هیچگاه نقادی شاملی دربارۀ آن گزاره بنیادین صورت نگرفت تا معلوم شود که به راستی توانمندسازی موسیقی ما در گرو گسستن پیوندش از شعر است، یا بالعکس، بازیافتن پیوندش با شعر. به تعبیری «اوج هر هنری در نزدیک شدن به موسیقی است، حتی شعر[12]» و به تعبیری دیگر «اوج هر هنری در نزدیک شدن به شعر است، حتی موسیقی[13]». بی‌خانماني ذهنی شاید مجالی در خور برای انقطاع معنایی بین این دو هنر، حتی به لحاظ نظری فراهم آورَد و عدم تبعیت موسیقی از شعر را، ساده آنگارانه، تئوریزه کند. اما سامان‌مندی اجتماعی و انسجام ذهنی که در معيت استقرار قاعده و همزمان (Synchronize) شدن فرآیندهای آگاهی و اندیشه‌ای ناهمزمان (Diachronic) رخ می‌دهد، این امکان را پدیدار می‌سازد که تعامل متناسب و متجانسي بین هنرها با هم و بین هنرها با دیگر اقسام و اصناف آگاهی، از جمله آگاهی دینی برقرار شود. تنها در چنین شرایطی خواهد بود که موسیقی خاصِّ هر گروه اجتماعی برای آن گروه خاصّ، اما برای سایر گروهها نیز به طورِ عام، معنادار بوده و هنر آنها ضمن تباین، به تبادل هم پرداخته و امکان استعلا خواهند داشت. امروزه، می توان گمان برد که اگر تأثیرِ یک اثر هنری، گنگ و نامعلوم می ماند؛ ناشی از ضعف تکنیکی هنرمند یا حتی نبودِ الهام و روح هنری در اثر او (یعنی فقدان پیام) نباشد. یا می توان گمان برد که این دو، تنها عوامل نارساییِ تأثیرات مورد انتظار نیستند. شاید بیش از آنها، نبودِ ساختارهای معنایی است که آثار را بلا تأثیر می کند. در معیّت ساختارها، حماسه، رنگِ مویه و مویه (حتی در باز تفسیرِ عاشورای محرم سال 63 هجری، که حماسه اش می خوانیم) صبغۀ حماسه نخواهد داشت و اثر هنری، اثری مشخص و متناسب با معنای آن را برای آگاهی عمومی، ایجاد و متبادر می کند.

برای نسلی که دغدغة هویت را از جمله از مجرای تفسیر و باز تفسیر جنگ و تجربۀ آن بر دوش و دل می‌کشد، اثر مجید انتظامی حاوی سخن است. اما جستجو ادامه دارد.... و ما در نفی و نهی سنت اگر بیش از آن از دست ندهیم که در نفی و نهی تجدد، شاید کم‌تر از آن هم نباشد. در این رجوع و جست و جو، احتمالاً حنظلِ سنت، شیرین خواهد بود و عسلِ تجدد به کاممان تلخ نخواهد شد.

بیرون که آمدم، باز هم بیش از احساسِ رهاییِ تراژیک یا گذار حماسی به آینده، حسِّ سوگ مبهم و روشنی در من می تپید (نوستالژیا؟). اما بیش از همه به یاد «بچه های جنگ» می افتادم؛ یادشان...

اگر این چند کلمه ارزشی داشته باشد، تقدیم به آنهاست. برمی گردیم گل نسترن بچینیم.

1- ابوسعید ابوالخیر

[2] - و کسی به این صرافت گویا نیفتاد که: مگر اصولاً موسیقی بدون مضمون (شعر) یا شعر بدون موسیقی (وزن) می تواند وجود داشته باشد؟ این بدان نمی ماند که زبانی بدون ذهن یا اندیشه ای بدون زبان وجود داشته باشد؟! همواره نسبت معرفت شناختی بین ذهن هنرمند با جامعۀ اوست که پیش از فن (تکنیک)، نسبت تأثیر و تأثرهای شعریِ موسیقی یا موسیقاییِ شعر را تعیین می کند.

[3] - آیا این جریان همان نبوده که بعدها با جریان "هرگونه وزن- زدایی" از شعر، در ادبیات دنبال شده است؟

[4] - اگر این گزاره درست باشد، آنگاه بلافاصله جای این پرسش خواهد بود که: در کدام شرایط، پیام یک گروه اجتماعی نیازمندِ شکلهای انضمامی تری برای بیان شدن و فهمیده شدن توسط مخاطبان آن گروه است؟

[5] - هر چه هست از قامت ناساز بی اندام ماست ور نه تشریف‌ تو بر بالای کس کوتاه نیست (حافظ)

[6] - از اوان کودکی تا همین امروز، نشده است که پا به یک تئاتر ایرانی بگذارم و نبرد اهریمن و اهورا را در آن نبینم!

[7] - فُغان ز جُغد جنگ و مَرغوای او که تا ابد بریده باد ناي او (ملک‌الشعرای بهار)

[8] - از اوایل دهة چهل تا امروز (سال 1386)

[9] - نبرد بر سر قدرت در داخل و نبرد بر سر میهن در مرزها

[10] - از تالار وحدت که بیرون آمدیم، کسی گفت: به یاد «كيو كيو، بنگ بنگ» هم افتادیم!

[11] - آیا این تصور نادرست است که "تأمّل (Contemplation) عبارت از سر در جیب تفکر فرو بردن یک «منِ» تنها نیست؛ تأمّل، فرو هشته شدن بارِ تحولات زیر و زبر کنندۀ اجتماعی و بیش از همه آرامش گرفتنِ توفانهای بنیادافکن است"؟

[12] - این تعبیر از منصور اوجی، شاعر سه نسل معاصر ماست.

[13] - این تعبیر از سیمین دانشور، داستان پرداز سه نسل معاصر ماست.

با سعيد، خاطره ي همدردي

2008-04-02T14:02:00.002+04:30

این متن که در سی ام مهر ماه ۱۳۸۵ با عنوان «با سعيد، خاطره ي همدردي» منتشر شده بود، از گفتگاه قدیمی بدینجا منتقل می شود.

وقتي كه بحث اعتراف و نوبت عرياني پيش آمد، ايرج گفت من هم مطلبي نوشته ام. از او خواستم كه مطلبش را بدهد تا به مجموعه بيفزايم. روز ها گذشت ولي مطلب ايرج نيامد. باور كنيد، روزها گر رفت، گو رو باك نيست. تو بمان اي تو كه چون تو پاك نيست.
اين گذشت تا امروز كه ايرج مطلبش را به من داد. مطلبي كه ناتمام مانده است. شايد روا همين باشد كه ناتمام بماند، شايد روزي آن را به پايان ببرد و شايد خوشتر آن باشد كه سر دلبران گفته آيد در حديث ديگران. آن متن ناتمام با مخاطب هاي آشنا اينك پيش روي من است. بي شك من از آن بسيار مي خوانم و در آن بسيار مي يابم ولي انتظارم نيست كه تو اي مخاطب ناشناسي كه به اين تارنوشت گذر كرده اي آن را دريابي، چون حضوري در آن تجارب سوزان نداشته اي همان طوركه هزاران چون من و ما و مانند ما به تجارب سوزان تو راهي نداشته ايم.
آنچه در اين لحظه احساس مي كنم اين است كه: چه مي شد اگر روح ما بي نقاب بود؟ چه مي شد اگر اين مردم دانه هاي دلشان پيدا بود؟ چه مي شد اگر نبض، در رگهايي آبگينه اي مي تپيد، رگهايي شفاف كه مي توانستند استعاره «ظلمت» را از فرهنگ واژگان آريايي بزدايند. يادم است روزگاري معماري گفته بود كه آرزو مي كند شهري شيشه اي بسازد كه در آن شهر نه كسي را بيم نگاه نامحرم باشد (همه چشمها پاك باشند) و نه وحشتي از چنان نگاهي! شايد فلسفه ي اعتراف اين باشد.
چنين مي يابم كه ايرج را روحيه اي بوده «آبگينه گون» وندر آن آينه صد گونه تماشا؛ بيش از اين در باره آنچه ايرج در باره من نگاشته چيزي نمي گويم. شايد اين مطالب نيازمند اعترافات ديگري هستند و شايد اگر به صرافتش بيفتم، بنويسم. در اندرون من خسته دل ندانم چيست. روزگار غريبي است...
از ايرج اما بسيارمتشكرم:
"با سعيد، خاطره ي همدردي
به ياد دارم، باد نوازشگر بهاري شكوفه هاي نورسته را بيدار مي كرد. برف ستيغ كوهها، آن آخرين يادگار سپيدي سرد زمستان، خجل از گرماي خورشيد نم نم آب مي شد. رودهاي خروشان نغمه حيات مي سرودند. پرندگان بر شاخسار درختان سرود بهاري سر مي دادند. باران بهاري طراوت و تازگي به طبيعت بخشيده بود: زمين نفس تازه كرد. صور بهار دميدن گرفت. اميد، شادي، سرخوشي و زندگي جاري شد. اما...
من و او در اين بهار مانند غارت زدگان خزان بوديم. بهار بهانه اي براي شادمانيمان نداشت. افسوس عمر سپري شده، جفاي اهل روزگار، ... درد در وجودمان چنان لانه گزيده بود كه سحر آن ساحر روزگار، بهار، هم كارساز نبود. سعيد سرد و گرم روزگار چشيده تر، بردبارتر و مهرورزتر از من بود. او درد خود، به خود مي گفت، اما ديگر ياراي دلداري خود نداشت. گرچه براي شكواييه هاي من هم گوش بود و هم گاه زباني به همدردي مي گشود و دلداريم مي داد. تنها مونس اين تنهاي گرفتار در چاه فريب بود.
در چاه شغاد يا چاه بياباني كه يوسف به جفا در آن گرفتار شده بود. تا آنجا كه مي دانم هنوز كسي نتوانسته است اين چاهها را پر كند؛ بپوشاند؛ تا دگر چاهي نباشد. گويي هميشه بوده اند و خواهند بود. چاه فريب، حسادت، نارفيقي، نمك به حرامي، نامردي و ... چه مي دانم، همه يا هر كدام به تنهايي. چه تفاوت دارد. همه يك خاصيت دارند. مكاران، حسودان، نارفيقان، ناجوانمردان ترا به اين چاه يا چاهها مي سپارند تا فراموش، محو و نابود شوي.
اعتراف مي كنم تا حدي حيله آنان كارگر افتاد. اوضاع و احوالي پيشامد كرد كه همدستي و همداستاني بسياري از كسان، دمار از اعتماد به دوستي و محبت هر آن كس كه انتظاري از آنها داشتم، در آورده بود. سر بر آوردن بناي محنتكده اي از روزگار، كه در آن نه سامان ناليدن بود و نه قوت صبر كردن. نه دلِ ماندن، نه پايِ رفتن. روزگار ِ سخت ِ تنها شدن. افسوس از اعتماد به امناء و محارمي كه با التفات و مكارم نبودند. آن نمك و دوستي و آب و گِل و جان و دل/ گشت روان چون رمق از شبنم ِاز خور خجل. گويي حق نمك و دوستي و ... همه هوا بود و هوس نزد اين طايفه ناكسان.
در اين روزگار سختي، دوري ياران قديم مزيد تنگدستي بود و در چنين ايّام ِمحروم بودن از دوست يكرنگ قديمي، كه شكوه ي اين غمها با او در ميان بگذارم، سعيد گوش و زبان همدردي و جبران همه تنهايي ها شد. گرچه ابتلاي من و او به رنج، مصداق اين بيت مولانا بود:
«مرا دل سوزد و سينه، ترا دامن، ولي فرق است/ كه سوز از سوز و دود از دود و درد از درد مي دانم.»

من آن قدر به درد خود مبتلا و طاقت از كف رها، كه رنج او نمي ديدم. بتدريج بر من چنان رفت كه از خود غفلت گُزيدم. ذهنم به ابتلاي برخي بيچارگان به درد بي درمان مشغول شد. گاهي به شنيدن رنج آنان مأنوس و زماني به اندك كوششي در التيام رنج آنان مشغول. اين همه موجب رهايي از انديشه بي فرجام به كار پيش آمده ي خود و ثمر عاقلانه به پايان كشمكش بي حاصل شد، به هر بهايي به بهانه ي رهايي.
در چشم و دل سودايياني كه بارها آزمون شده بودند، تمايل به تملك هر آنچه بين ما بود، يافتم؛ همه را يكجا، حتا سابقه ي دوستي را! به بهايي كه رضاي هر دو سو بود. آن ديگران نيز كه در اين گرداب همسو در پريشاني ام بودند، به امان خود رها. همه بهانه ي غم بودند و دردافزاي جان. لقمه هاي گلوگير، همه در وقت سرگيجه ي رميدن از احساس عقل، قي شدند.
خاطرات ناخوشايند به مدد گذشت ايام، كهنه و محو شدند. فرصتي به فراخي گوش سپردن به دردهاي سعيد فراهم آمد.
سعيد عاشقي دردمند بود. اعتراف صادقانه به تقصير و كوشش هاي ناگشوده به تدبير (كه در اين اعترافاتش زبان حالي از آنها باز مي گويد). حكايت ها داشت از تلاش نافرجامي كه هر ترفندي به كار مي بست، چنين پژواكي وا مي يافت «افسوس سعي من و دل باطل بود». تنهايي دمار از روزگارش در مي آورد. برق شادي از چشمان هميشه منتظرش رخت بر بسته بود. و در كشف اين معما درمانده بود كه اين يوسف به كدامين گناه به زندان جفا مبتلا شد. آن كه به ثمن بخسي فروخته بودندش و كسي هم نبود كه فروشندگان را اندرز دهد

«يار مفروش به دنيا كه بسي سود نكرد/ آنكه يوسف به زر ناسره بفروخته بود».
دوستان و آشنايان و ... اندك اندك از اندوه اش خبردار. در ايامي كه از چهره ي بي رمقش آفت غم جان هويدا بود، هر يك به چاره اي مشغول، مجالي يافته بودند به همدردي و همراهي يا پند و اندرز يا ... اما غافل از آن كه:
شيخ ايمان داد و ترسايي خريد / عافيت بفروخت و رسوايي خريد
پند دادندش بسي، سودي نـــبود / بود ني چون بود، به بودي نبود
هر كه پندش داد فرمان مي نبرد/ زانكه دردش هيچ درمان مي نبرد
عاشق آشفته فرمان كي برد ؟ / درد درمان سوز درمان كي برد؟
اين كمينه نيز گاه كه فراغتي يافتمي، به گشتن با سعيد در طبيعت، روزگاهان و در خلوت خانه در گلگشت خاطراتش تا نيمه شبان، گاه مسحور و همه وقت همه تن گوش بودم، از آنكه عاشق ديوانه بود و من ديوانه ي ديوانه. در آن روزها و شبها خلاصه ي سخنش چنين يافتمي كه به هر زبان ممكن و با هر بريد مقدور گفته بودي و سروده بودي:
بي همگان به سر شود/ بي تو به سر نمي شود.
گر تو سري قدم شوم / ور تو كفي علم شوم
ور بروي عدم شوم / بي تو به سر نمي شود.
خواب مرا ببسته اي / نقش مرا بشسته اي
وز همه ام گسسته اي / بي تو به سر نمي شود.
بي تو نه زندگي خوشم / بي تو نه مردگي خوشم
سر ز غم تو چون كشم؟/ بي تو به سر نمي شود.
اما فايدتي از اين همه كوشش شگرف بسنده نشد. با پتك چوبي بر سندان آهنين كوفتن،"

برچسبها: اعترافات, عاشقانه ها

نوشته شده در 10/22/2006 09:12:00 PM توسط: Esmaeil Khalili.

1 commentslinks to this post

1 Comments:

ناشناس said...

salam . chera digar matlabe jadidi dar weblog shoma dideh nemishavad

11/30/2006 8:57 PM
ایرج said...

یاشاسوون الاگوز
همان مرحبا چشم آبی

یک بار مطلب نا تمامی برای سعید صاحب این تار نما فرستادم که منتشر شد.ضمنا برای این سعیدی که این اشعار راسرود؛ایمیل کردم.تصور کرد منظورم از سعید اوست.چون با وی نیز سالها رفیق گرمابه وگلستان بودم و هستم. و از جیک و پیک اسرار هم آگاه.فکر کرد در صدد کشف اسرارش هستم .گو اینکه اسرار مگویی نداشت.باری نوشت این اراجیف چیست که نوشتی و من برایش توضیح دادم که منظورم او نیست.اما با این شعر گونه هایش انگار اونیز در خاطرات تنهایی با من بود.به هر حال این چند چکامه آخری شعر ند و زیبا .به سعید تبریک میگویم.و به سعید-خ توصیه می کنم نقشه اش در مورد وبلاگ را اجرا کند.اندک اندک جمع یاران می رسند.

آن نوشته عنوانش چنین بود که من نتوانستم در آرشیو وبلاگ بیابم:" با سعيد، خاطره ي همدردي"

11/04/2007 10:17 PM

شباهنـــــگـ - شعری از ایرج

2008-04-02T13:57:00.002+04:30

این متن که در بیست و هشتم آبان ماه ۱۳۸۶با عنوان «شباهــنگ» در یک گفتگاه قدیمی منتشر شده بود، بدینجا منتقل شد.

شبی بود، در نیمه های راهِ خود، از آن شبهای «گیسو فرو هِشته به دامن» که «نه بهرام پیدا بود و نه ناهید و نه بهمن». ایرج دو بیت نخستِ قطعه (غزل؟) زیر را که فی البداهه سروده بود برایم فرستاد. پس از درنگی، ابیات دیگری در پی شان به ذهنم خطور کرد و سرانجام دیشب به هیأتِ زیر درآمد. تضمین و التقاء و استقبالِ شباهنگی است که در سخن و احساسِ ایرج آشکار یا نهان، پنداشته ام و البته گفتگویی نیز، که دو سالی است او با من و من با او داشته ایم.

شباهنگ

«قفس تاریک و من بیتاب و شب سرد ___ بتاب ای خـور بر تنهـاترین مرد

شــب دیــجورِ جانفرســـا، دریغــــا ___ ندارد میل صبح اِی مرد شبگرد»

دو پا در قیرِ شب، دستان به زنجیــر ____ ستاره زین شبِ تاریک شد طـرد

بیَفسُرد آسمان، این لیلِ بی نجــــم ____ فزون بر طاقتش گردیـد این درد

الآ ای زهرِ شب! نِی بُـــرّی از تیـــغ ____ که از تفتین کنی هر انجمن، فرد

زِ توفـــــانِ تباهی خوش رهد جـان ____ پگــاه اَر سرزند بر کـــوهِ دلسـرد

وفـا را نیست جای پرسش وُ عیــب ____ گَهی باران نبــارد زَ ابرِ ولگــــرد

کجا گـردد جوانـمـرد از پـیِ یــــار؟ ____ چو در آغوش وُ در بستر، وَرا وَرد!

نبـــودم گـر مـرا پیمـــانِ جـانـان ____ بُـدَم اکـنـون شهابی، آسـمانگـرد

وَرَم پیمــانِ جانان می گُســسـتند ____ به مِی می سوختم این شامِ بی درد

بیـا ای صُـبح، ای معبـودِ دیـریـن! ____ که تا پـایان پذیرد ریزش ِ بَـــــرد

چو رُخ بر من گشاید آفتاب آسمانم ____ بگیــرم از رُخَش، اندوه را گــَرد

بسوزانم به مِهرش ظلمت و رنـج _____ فرُوزم آتــــش از جــام ِ همــاورد

سعیدم، ایرجا! درحُرمتِ دوســت _____ نگیـن ِ سُرخ را چون حلقـــۀ زرد

برچسبها: عاشقانه ها

*چهار قطعه از سعید

2008-04-02T13:51:00.003+04:30

این اشعار که در سیزدهم آبان ماه ۱۳۸۶ با عنوان «چهار قطعه از سعید» در یک گفتگاه قدیمی منتشر شده بود، بدینجا منتقل شد.

بازی در ناکجاآباد

اگر می توانستم برخیزم

و بدون عشق قدیمی

بی دیدار دوستان همیشگی

که همواره مرا سرگرم می کنند

حقیقت را دوباره جستجو کنم

اگر می توانستم برخیزم

و تو را

در یک روز بهاری سرد

بدون یادآوری گذشته

ببوسم

زندگی من

بازی در ناکجاآباد است

داستان خسته

تورق بیهوده عمر

و در آن چیزی نوشته نیست

زندگی من

سقوط ابدی

شکستهای پی درپی

عادت به وضع موجود

و چیز نویی در آن نیست

اگر می توانستم تو را بیدار کنم

چایی درست کنم

برات تو رختخواب بیاورم

تو را ببوسم

ولی اینها دیگر نیست

اگر می توانستم

عاشق یک دختر روستایی شوم

با او فرار کنم

به آسمانها بروم

و این دنیا را از بالا بنگرم

زندگی من

تجربه مکرر شکست

و عادت به سرنوشت محتوم است

زندگی من

بازی در ناکجاآباد است

اتاق غم

این من بودم

که به تو اجازه دادم

مرا رها کنی

از آن زمان تاکنون

زندگی من در سراشیب است

من اینجا تمام روز به انتظارت

می نشینم

در این اتاق غم

در این سمت غربی

بین من و تو

پنجره ای است

رختخواب من بوی تو را دارد

نمی توانم از آن جدا شوم

هر اتفاقی بیافتد

من اینجا به انتظارت می نشینم

بین من و تو

پنجره ای است

در جانب غربی

رختخواب من بوی تو را دارد

من نمی توانم این اتاق را رها کنم

وقتی که تو رفتی

من افتادم

زندگی من ایستاد

همه چیز بعد از تو

برایم بی معنی شد

من روزها دراز می کشم

و شبها بیدارم

این من بودم

که گفتم مرا رها کن

در این اتاق غم

جانب شرقی کجاست

من به انتظارت می نشینم

قدمی از اتاق برنمی دارم

شاید برگردی

و روشنایی

شاید از جانب غربی

برایم بیاوری

خدایا تا کی

خدایا این همه گناه چرا

این همه ظلم و جنایت برای چی

شکمهای گرسنه

دهانهای باز

این همه قتل و تجاوز

خدایا این همه غرور و تکبر تا کی

این همه جهل و تعصب

آیا قلب آسمان بدرد نمی آید ؟

خدایا این همه بی تفاوتی آدمیان تا کی

تا کی باید بی عدالتی را تحمل کرد

و این همه تزویر و ریا را

خدایا فرشتگانت را بفرست

خدایا ، خدایا

فرشتگانت را بفرست

ناجی کجاست ؟

فرقی نکرده ای

خیلی وقته تو را ندیده ام

بین ما خیلی وقته که تموم شده

تو را نمی توانم پیدا کنم

ولی دیروز تو را ناگهان دیدم

در خیابان

تو را دیدم که اصلا فرقی نکرده ای

تو از من در باره همه چیز گفتی

هیچگاه مثل دیروز نگریستم

تو همانی که سالها پیش مرا رها کردی

وقتی اشکهایت را دیدم

عشق قدیمی ام را شناختم

من دیر وقت

درکنار خیابان ایستادم

وقتی بطور تصادفی دیدمت

نگاهم در نگاهت افتاد

از همه شهرها و خیابانها

برایم گفتی

تو حرف زدی و گریه کردی

و من با ناباوری بهت نگریستم

اصلا فرقی نکرده ای

تو همان زنی که سالها منتظرتم

*این چهر قطعه را دوست فرزانه و سفرکرده مان (سعید) برای من و تنی چند از دوستان فرستاده و من با اجازۀ خودش در اینجا می آورم

Pseudonorma

2008-04-02T13:31:00.004+04:30

این متن که در یازدهم اسفند ماه ۱۳۸۵با عنوان «Pseudonorma» نگاشته شده بود، از یک گفتگاه قدیمی بدینجا منتقل شد.

Pseudonorma یعنی هنجار دروغین، قانون ساختگی، ساختار تحمیلی.

گاهی در تعجبم از این که ما نمی توانیم، هنوز، به درک این معنای ساده نائل شویم که قانون، بازسازی عقلانی فهم اجتماعی است، نه ارادۀ سنیۀ یک فهم (فهم یک نفر) از ضرورت. و ضرورت نیز تلازم ناگزیر هدف و وسیله است، نه آنچه که آن فهم مبتدی، بلکه بدوی من، از راه و هدف احساس می کند؛ که آنهم چیزی نیست جز تلاش برای انهدام و انتقام. انهدام ِ آنچه من از فهم آن عاجزم و انتقام از آنچه که مرا به حقیقت فرا می خواند و من نه تنها تاب نگریستن در چنین خورشیدی را ندارم، که ناشیانه دارم بی تابی اش را هم فریاد می کنم و چون کبک سر به زیر برف فرو برده، پندارم که دیگران متوجه نمی شوند. اما این من چقدر منتشرم!

برچسبها: اخلاق, جامعه شناسی

نوشته شده در 3/02/2007 02:40:00 AM توسط: Esmaeil Khalili.

7 commentslinks to this post

7 Comments:

ناشناس said...

درود
ربطی به مطلب شما ندارد اما:
نازنین
آن نگاهت می هراساند مرا
حسرتی از جشم بر جشمم!
دبدن و نادبدنت
کاش آن دیدن نبود
چشم بر هم بایدم اکنون نهاد
بعد از این ؛ فردا
بی دو چشمت در دو چشمم؛‌هیج هیج
آری هیچ هیچ
کاش نادیدن نبود
کاش جز دیدن نبود.

3/04/2007 7:45 PM

ناشناس said...

بدرود

3/04/2007 7:46 PM

Esmaeil Khalili said...

و درود برتو ای زیباسرای رازاندود
می دانی؟ همواره آرزوی نهانی معشوق بودن درون آدمی را مشتعل می کند. سنجیده بگویم هنر بسیار بزرگی است، بیشتر از میل به معشوق بودن، عاشق بودن. راستی را هنر اگر باشد، همین است که کسی بتواند بیش از میل یا نیاز به معشوق بودن، عاشق باشد. و اعتراف می کنم که من گاه بدین خیال یا توهم دچارم که من چنین هنری دارم.اما چه کسی می تواند براستی تضمین کند که چنین است. شاید این خودش بیش از همه و بیش از هر چیز نوع بسیار خالصی از خودشیفتگی باشد.
به هر حال چنین پیامی که تو ای ناشناس مانده برایم گذاشته ای، تنها مضمونی عاشقانه ندارد، بلکه حاوی یک ابراز عشق از عاشقی است که گویی سوخته ای بی دل معشوق خویش را خطاب کرده است یا کسی که می داند در آستانه سوختن است و بیش از همه مانند کسی است که هم سوخته است و هم می داند که اگر نگریستن مدام از رو به رو بر چشم معشوق خود را از دست بدهد تا همیشه خواهد سوخت: به نگاهی می سوزد که بی آن نگاه خواهد سوخت.
ادراک مرگ آگاهانه عاشقی که در وصل شراره می کشد اما در هجر با همان شراره می سوزد.
... و تو می خواهی که من چه کنم؟
اگر من آن نازنینم که نگاهم می هراساند و می سوزاند، باید که پیشتر خود آتش گرفته باشد، که گرفته است. پس چه می تواند کرد آنکه خود چنین سوخته است؟
دو چشمم را بسوزم یا بدوزم یا بیفشانم به خاکی بی خبر از سوز یا افشان بسازم بر دل تاریک افلاکی که می دارند بر دل بسی سوزان نگاهانی که دریاهای آتش نیستند جز کوچک فروغی سوخته در پیش پای ناخداهای چنین دریا؟
گو!

3/05/2007 3:58 AM

Ali said...

It seems you are gradually giving away your readers.
Shake a leg Sir!!!

4/13/2007 11:34 PM

ناشناس said...

سلام
خوبین؟
چرا اینقدر دیر می یاین آپ می کنین؟
به منم سربزنین
www.vorojakam.blogfa.com

9/18/2007 9:05 AM

بهنام said...

جايي متفاوت كه مكثي در انديشه ي جاري مي دهد : ساخته ايد ... دست تان درد نكند

9/30/2007 10:44 PM

بهنام said...

بهنام

آدرس رو انگار نمي پذيره

اگر حرفي بود : البته

dourandish.persianblog.ir

9/30/2007 10:46 PM

Galaxy's Cancer

2008-04-02T12:50:00.002+04:30

این مطلب که هفتم اسفند ماه این مطلب که هفتم اسفند ماه 1385 با عنوان «سرطان هستی» انتشار یافته بود، از یک گفتگاه قدیمی بدینجا منتقل شد.

حدود بیست سال پیش بود که در یک سمپوزیوم انتروپولوژی، هنگامی که صحبت بر سر تعریف ِ نوع انسان بود، یکی از دانشمندان این تعریف را پیشنهاد داد: سرطان آفرینش / Galaxy's Cancer یا سرطان هستی.
پس از بیست سال، هنوز نمی دانم که با این تعریف موافقم یا نه. ولی این را می دانم که قرار نیست که ما حالا حالاها دست از سر هستی برداریم. چه سرطان هستی باشیم و چه نباشیم.
بگذارید نخست خبر جالب را با هم بخوانیم:

شرکتهای GEN PETS اقدام به تولید عروسکهای زنده کرده است . این شرکت به کمک مهندسی زیستی و اصلاح ودستکاری DNA، اقدام به تولید پستانداران زنده کرده است . این موجود زنده در 7 شخصیت مختلف تولید گردیده است .
این حیوانات با القای خواب زمستانی درآنها در بسته بندیهای ویژه ای عرضه می گردند .بسته بندیها دارای نشانگر ضربان قلب حیوان، چراغ های LED که درجه تازگی حیوان را نشان می دهد ، و دارای سیستم(IV) که حیوان توسط یک لوله باریک تغذیه می گردد، می باشند. عمر این حیوانات یک تا سه سال است و پس از خارج شدن از بسته بندی ِخواب زمستانی، سروصدای کمی داشته و با کودکان و انسان سریع انس می گیرند .

اين عروسك يك پستاندار عقيم شده است كه به كمك علم مهندسي ژنتيك ساخته شده. تركيبي از ژنهاي خرگوش ، شامپانزه و خوك. با استفاده از القاي خواب زمستاني، در جعبه نگهداري مي شوند و اين جعبه ضربان قلب و ميزان تازگي شان را نشون مي دهد. در دو نوع يكي با طول عمر يكسال و يكي با طول عمر سه سال و در هفت مدل پهلوان ( قرمز) ، ماجراجو (نارنجي) ، شاد (زرد)، آروم (سبز)، متين (آبي) و روحاني (بنفش) ساخته شده اند. قيمت هنوز مشخص نيست و تنها به صورت آزمايشي در اختيار اعضاي شركت قرار گرفته اند.

اين موجود زنده طوري ساخته شده كه حركات محدودي مانند يك نوزاد داشته باشد. مدفوع بسيار مختصري دارد و به غذاي كمي احتياج دارد. قد حدود بيست و قطر هفت سانت. جثه اش از اين بزرگتر نم يشود. كاملاً درد را حس مي كند ولي نميتواند اصوات بلند توليد كند. داراي خون عضله و استخوان است. بعد از خروج از جعبه ظرف بيست دقيقه بيدار مي شود و چشمهایش را باز می کند.

you can check the site : http://www.genpets.com

دست کم می توانم این را بگویم که چیزی دگر نمی توانم بگویم.
یک بار پس از گذراندن کُرس آنتروپولوژی، با خودم فکر می کردم که به تعریف جدیدی از انسان رسیده ام. تعریف من این بود:
انسان موجودی طبیعی است که خود طبیعتش را می سازد. پس هر چیزی که ما مصنوعی یا غیر طبیعی یا فرا طبیعی می پنداریم، از جمله نهادها، فرهنگ، هنر، دین، جامعه و زبان، همه و همه طبیعی هستند؛ اما طبیعتی که ما می سازیم.
بعدها به درک عمیق تری از تعریف ارسطو از امر فرا طبیعی یعنی MetaPhysika رسیدم. متافیزیک به معنی ماوراء یا متفاوت از طبیعت نیست؛ به معنی فرازآمده یا برآمده از طبیعت است. ارسطو نمی گفت فوق طبیعی (1) یا فراطبیعی (2) . این مرا در تعریف خودم مصر می کرد. می دانید که در مقام تشخیص، از جمله در انواع تشخیص های روانشناختی و در بسیاری از تشخیص های شرایط و کنشهای اجتماعی، ما همواره با این پرسش رو به رو هستیم که چه چیز یا چه کار طبیعی است و کدامیک غیر طبیعی؛ و تعریف من می توانست راهگشاییهایی داشته باشد. باری، بعدها با این تعریف بسیار مهم کارل مارکس آشنا شدم که «انسانها تاریخ را می سازند اما نه بدانگونه که خود می خواهند»؛ و این پرتو دیگری بر تعریف من می افکند، یا خوانش و فهم دیگری از آن تعریف برای خودم فراهم می ساخت که در پرتو آن، هر کنش انسانی، تنها و تنها در قامتی اجتماعی، کنشی طبیعی بود.
اما اکنون نیازمند آنم که تعریف خود را بازنگری کنم. نکتۀ دیگر این که اکنون بهتر می توانم شرح دیدگاه آنتروپولوژیکال و تئولوژیکال خودم را که به اختصاری عجیب در شعر تا سروده بودم، ارائه دهم. روزی آن را خواهم نوشت، شاید وقتی دیگر.
از دوست بسیار عزیزی که این خبر را برایم ارسال کرد، صمیمانه سپاسگزارم.
SupraPhysika(1
UltraPhysika (2
=====================================================
حسین نظری ابراز داشته، چنین:
«هفته‌ي گذشته بود كه اين خبر را از ايسنا خواندم. به سايتش هم مراجعه كردم و مدتي مدهوش و به تأمل. نه صرفا تأملي اخلاقي كه چه مي‌كنيم و به كدام سمت مي‌رويم. بلكه، رفته رفته همان گونه كه شما نوشته‌ايد، بسياري از تعاريف ما تغيير خواهد كرد. حتي تعريفمان از رابطه، عاطفه، محبت و دوست‌داشتن نيز تغيير خواهد كرد. به خوبي مي‌دانيم كه كودكان تعلق خاطري به وسايل بازي خود پيدا مي‌كنند و سال‌ها با آن مي‌زيند و بزرگ مي‌شوند و گاه آن‌ها را تا بزرگسالي‌شان حفظ مي‌كنند. وسايل مصنوعي اين ويژگي را با خود دارند. در ذهن و زبان كودكان جاني پايدار مي‌گيرند. ولي اين اسباب‌بازي جديد داراي عمري است كه كودك چه به آن تعلق خاطر پيدا كند يا نه، پس از پايان عمر ديگر نمي‌تواند آن را نزد خود نگهدارد. احتمالا با پايان حيات جانور، فساد آن را در برمي‌گيرد و لزوما بايد از كودك دورش كرد. از اين رو، كودك در دوران كودكي‌اش، با مرگ نزديكترين اسباب‌بازي‌اش، با جدايي از آن، با كندن تعلقات و عواطفش و در كل با بحران‌هاي روحي‌اي مواجه خواهد شد كه ثمره‌ي آن به جهت تكرار و امكان انتقال عاطفه و تعلق به ديگري و ديگري و جداشدن‌هاي زودهنگام، انساني ديگر خواهد شد. اين انسان، چه رابطه‌ي اجتماعي‌اي را رقم خواهد زد؟ رؤياي شازده كوچولو تحقق نايافته، در پايان راه خود است!»
دوستان دیگری نیز با فرستادن اس ام اس و ایمیل نظرهایی ابراز کرده اند که از آنان ممنونم.
چند پیام چنین مضمونی داشتند که «محتمل است اصل خبر نادرست باشد؛ ممکن است برای فریب اذهان خلایق از وقایعی چند، دست بدین فریبسازی زده باشند».
به گمانم از نظر آنچه که من در این باره می گویم، از نظر موضوع تعریف انسان و رابطۀ آن تعریف با ماهیت کنش و کردار و رفتار ما در جهان، تفاوتی ندارد که چنین خبری درست یا نادرست باشد؛ فرض کنیم که اصلا این موضوع دارد تخیل می شود، فقط یک خیال است و دیگر هیچ. باز هم فرقی نمی کند.
کتب مقدس ادیان ابراهیمی می گویند فرشتگان هنگام روبرو شدن با آفرینش انسان با این چالش مواجه شدند که کسی دارد در زمین پدید می آید که در آن خون خواهد ریخت و فساد خواهد کرد. پس تعریف آنان از انسان «موجودی است مفسد و خونریز». همین کتب از زبان پروردگار تعاریف عدیده ای از انسان ارائه داده اند، که بیشترین شان تعاریفی است دال بر جهل، بی خردی، زیانکاری، گناهکاری، و دهها ویژگی ناپسند و گاه خطرناک دیگر. در تعاریف فلاسفه نیز کم و بیش همین تفسیر و تصویر دیده می شود. چه کسانی چون غزالی در این سو و چه کسانی چون هابز در آن سو. از دید همه شان، اجمالا دست کم، انسان گرگ ِ انسان و موجودی خطرناک و بس جاه طلب است. سخن آن دانشمند که انسان را سرطان هستی نامیده بود نیز در همین راستا واقع می شود؛ با این تفاوت که او دیگر انسان را تنها به عنوان موجودی ذاتا شرور نمی بیند؛ بلکه با در نظر داشتن مسیر تحولات و آینده نگری، انسان راشرّی برای تمام آفرینش برمی شمارد که در شرف راه یابی به امکان پدیدار ساختن توانایی نابودسازی اش است.
آنچه این خبر عروسکهای زنده یا هر چیز دیگر که باشد (فریب، شایعه، خیال، ...) با خود برمی انگیزد، چالشی است فراروی ما در فهم کردار و مسیر و آینده و مهم تر از همه، فراروی چیستی مان و شناختی که از خود داریم. سخن من این است؛ هر یک از ما انسانهای اندیشمند اندیشمند (هومو ساپینس ساپینس) به تنهایی و نه تنها بالقوه، بلکه بالفعل، یک فرعون هستیم؛ یک خدای خواه؛ یک خدایی خواه. هریک در دایرۀ کوچک اعمال قدرتی که در اختیارمان است خدایی می کنیم و بیش از همه بر نفس خود. حتا معنای «اختیار» و «مختار دانستن انسان» در نهایت بدینجا راه می برد که هر کس بر نفس خود خداست. و این تصوّر یا این واقعیّت، در یک فرازنای تاریخی ـ اجتماعی به خواست و کوششی برای نابود سازی جهان راه خواهد برد؛ نه آنکه بخواهیم پیشگویانه، چنین فرجامی را پیشبینی کنیم؛ نه! تحلیل و بازخوانی منطقی ِ آن مقدمات این را نتیجه خواهد داد. چنین است که خبر یا فریبی از این دست، به من می گوید وقت آن است که بیشتر دربارۀ کیستی یا چیستیم بیندیشم و بیشتر به تعریف یا عرفانی واقعگرا تر دربارۀ آنچه که واقعا هستم، در ورای خودپسندیها و از خود خوش آمدنها و خود ـ خوب دانستنهایم، بپردازم. چه کسی می گوید که اگر به جای کادرها یا افسران گشتاپو بود، بدتر از آنها نمی کرد؟! من به چشم خویشتن دیده ام که خودم برای هیچ و پوچ تا بسیار فراسوی تنفّر از دیگران پیش رفته و نه تنها عمل که علاوه بر آن کل ماهیت یا شخصیت یا وجودشان را نفی و نهی کرده ام و دیده ام که دیگران نیز با من چنین کرده اند و هرگز به خاطر شریفشان خطور هم نکرده و نمی کند که آنچه می کنند از کردار صد فرعون هم بدتر است؛ دیده ام که یا به پیروزیشان می بالند، یا زرنگی خویش را می ستایند، یا خود را محق می خوانند و یا در هر حال، از آنچه کرده اند، نشئه می شوند. گاهی به آنها که می نگرم تصویر یک گوریل را می بینم که مستانه فریاد می کشد و بر جسد یا جسم زندۀ مغلوب، خورسندی بی پایانی را در یک لحظه به نمایش می گذارند. و اکنون این انسان برای دستیابی به نوعی از بهره های عاطفی دارد آفرینش عاطفه های مصنوعی را تمرین یا آرزو می کند. این بدان معنی است که اولا عاطفه در خود انسانهای غیر مصنوعی دست نیافتنی است، ثانیا اگر بتوان عاطفۀ مصنوعی آفرید، پس می توان تنفّر مصنوعی نیز آفرید، یا آرزو کرد. بهتر است نتایج منطقی را بیشتر دنبال نکنم...
انسان تنها و تنها هنگامی انسان خواهد شد که دیگری اهمیت و ارزشی درست برابر خود بیابد ولی شاید این هنگام هرگز نرسد و شاید خیال باطلی بیش نباشد؛ اما منطقا جز تا آن هنگام، چیزی به نام انسانیت وجود نخواهد داشت. حرف من این است.

برچسبها: جامعه شناسی

نوشته شده در 2/26/2007 02:09:00 AM توسط: Esmaeil Khalili.

1 commentslinks to this post

تــراژدی در این رؤیا

2008-04-02T12:38:00.003+04:30

این متن که در اول بهمن ماه ۱۳۸۵ با عنوان «رؤیا» منتشر شده بود، از یک گفتگاه قدیمی بدینجا منتقل شد.

زیستن در آستان آتشفشان، بی آن که بدانی که کِی فوران اش خواهد بود. در آن حال که می دانی که حتماً باز هم خواهد غرید، خواهد سرکشید، خواهد جهان را سوزاند و باز هم خاکسترش تا اعماق قرون آینده، فرسنگ در فرسنگ، بر چشمها گرد سوزآور خواهد ریخت، بر گوشها خشت سکوت خواهد بست، بر خانه ها خاک سیاه خواهد ریخت، بر معبرها سنگپاره های گران چون کوه خواهد نشاند و بر دلها داغهای سرد ناشدنی، حتا به روزگاران.
زیستن در مجرای آتشفشانی که تا کنون بارها فوران کرده و هم از این روی می دانی که باز هم خواهد بارید، آتش را، سیاهی را، خاکستر را، تباهی را.
زیستن در کنار آتشفشانی که صبر ندارد تا کشته های پار را دفن کنی و زخم پیشینیان را ببندی و سپس باز گدازه هایش را بر تمامی معابر شناخته شده و حتا شناخته نشده ببارد.
زیستن در دل آتشفشانی که جرم ثقیل گدازه هایش را اجسام آرزومند و اندیشه های کام نابرده می سازند.
زیستن در دل دوزخ آتشفشانی که در آن خانه ها ساخته ای، کاشانه ها پرداخته ای!

هر چه می کنی، بکن، اما رؤیایم را ویران نکن!
«با سایه ای دیگر
آن مرد خوش باور که با هر گریه می گریید و با هر خنده می خندید
مردی کهن؛ با سایه ای دیرین، دلی دیرین
نومیدواری دشنه در قلبش فرو برده است
اینک به زیر سایۀ دیوار غم، مرده است
از قالب پوسیدۀ ناساز او امروز
مردی دگر برخاسته از سنگ
با نام دیرین، لیک در سرمنزلی دیگر
مردی که باور می کند از چشم خود تنها
مردی که می خندد چو می گریند، می گرید چو می خندند
مردی دگر؛ با سایه ای دیگر، دلی دیگر» (محمد زُهری، 1335)

نوشته شده در 1/21/2007 11:55:00 PM توسط: Esmaeil Khalili.

0 commentslinks to this post

تسلیت

2008-04-02T12:22:00.002+04:30

این نوشته که در بیست و ششم دی ماه ۱۳۸۵ با عنوان تسلیت منتشر شده بود، از گفتگاهی قدیمی بدینجا منتقل شد.

حدود ساعت نُه شب بود و هنوز ساعتی مانده بود که راهی خانه شوم. دیدم دیر می شود؛ به خانۀ ایرج تلفن کردم که حال و احوالی کرده و قرار دیداری بگذاریم. سینا (پسر بزرگش) گوشی را برداشت. خوش و بشی کردم و سراغ ایرج را گرفتم. گفت که به خانه نیامده؛ و سپس چیزی گفت که درست متوجه نشدم. پرسیدم مگر کی به خانه می آید. گفت که احتمالا امشب به خانه نمی آید؛ و باز چیزی گفت که آن را هم متوجه نشدم. باز از این که به خانه نمی آید پرسیدم و او آنچه را که در سخنان پیشین متوجه نشده بودم، برایم باز گفت: مرگ زن عمویش.

ایرج در همان چند کلام کوتاهی که با او حرف زدم، نمی توانست هق هقش را فرو نشاند. صداهایی که از گوشی می آمد هم نشان می داد که در آنجا (خانۀ برادر ایرج) همه دارند می گریند. قرار شد که به من خبر دهد که کی و کجا می توانم امکان حضور در فرصتی (مراسم؟) برای ابراز تسلیت داشته باشم.

مرگ پایان کبوتر هست یا نیست؟ فکر کنم چندین بار در اینجا از جان دن و شعر مشهور او یاد کرده ام:

هیچ انسانی چون جزیره و پیوسته به خود نیست؛ هرکس بخشی از یک قاره و قطره ای از اقیانوس است؛ اگر زمانی دریا، خشکی را بشوید، اروپا پارۀ کوچکی از آن بیش نخواهد بود تاچه رسد به دماغه ای؛ مرگ هر انسانی از جان من می کاهد؛ پس کس مفرست تا بدانی که ناقوس در عزای که به صدا در آمده است؛ این ناقوس مرگ توست.

این ناقوس مرگ توست. مرگ من، مرگ تو، مرگ ما. مرگ همه.

انسان شناسی می تواند به ما نشان دهد که انواع شیوه های رو به رو شدن با مرگِ کسانی که از دست رفتنشان را «فقدان» می دانیم و از آن در رنجیم، بخشی از راههای تحمل کردن ِ واقعۀ از دست دادن ِآنها و از سویی، بخش مهم تری از امکانی است که برای کنار آمدن با واقعیت مرگ، واقعیت ِ ناپایا و نامانا بودن زندگی، بدان توسل می جوییم. اما این امر چیزی از درد جاودانگی و مرگ ـ آگاه بودن ِ موجود انسانی نمی کاهد. تفسیر خود مدارانه یا خود خواهانه از شعر عارف انگلیسی (John Don) می تواند شبیه به تفسیری باشد که هنوز برخی از منبری ها برای آموزشِ (؟!) نحوۀ رو به رو شدن با مرگ دیگران به کار می برند: بدین معنی که مرگ دیگران را هشداری برای آنان که زنده اند، تلقی کنیم؛ که مرگ در پیش است و از آن گریزی نیست. تفسیری که به وضوح حاوی نوعی تسکین طلبی در عین بی تفاوتی است؛ که شاید از تسکین طلبی اش گریزی نباشد، گرچه از بی تفاوتی اش باید فریاد برآورد. چرا که به هر حال، این تفسیر، تفسیری خودخواهانه بیش نیست؛ چون فقط در پی این است که خود را از عذاب دوزخ وارهاند، به بهشت برساند، و از این دورۀ عمر بهرۀ بیشتری ببرد. اما هیچ تکلیفی را در قبال دیگران برای انسان وضع نمی کند. گویی جهان در این تفسیر تنها برای بهره بردن «من» آفریده شده؛ گویی مرگ دیگران هیچ غمی جز آن که بیشتر به یاد خودم بیفتم و غم خودم را بخورم، نمی انگیزد؛ هر بهرۀ مادی و معنوی که مرگ دیگران ما را به صرافتِ آن بیندازد، منتجِّ به رابطه ای بین فرد و هستی می شود که هستی را به همان فرد فرومی کاهد و تنازع اجتماعی را در هر صورت مشروع می سازد؛ نوبتی برای عاشقی باقی نمی ماند ـ چون تو تنها عاشق خود خواهی بود؛ رابطۀ ما را با مرگ، به رابطۀ ترسنده ای با عامل ترس بدل خواهد کرد و فرار کننده ای از آنچه که بیم آفرین است؛ فهم ما از مرگ نیز در حدِّ کودکی با هزاران آرزوی دست نایافته که چیزی (مرگ) او را از دست یابی اش باز می دارد، باقی خواهد ماند؛ در این تفسیر، کماکان، زندگی از دریچۀ مرگ نگریسته می شود و مرگ، مفسّر اصلی زندگی است. مرگ، لاجرم پایان کبوتر خواهد بود. در برابر چنین تفسیری تنها می توان گفت: زهی بی شرمی!

تفسیر دگرخواهانه یا دگردوستانه از شعر جان دن ، چنین خواهد بود که مرزی قطعی و چنان روشن که بتوان دو سوی آن را از هم تمییز داد، بین من و تو، بین من و دیگری، بین تو و دیگری، وجود ندارد. هیچ «من» جدای از هرآنکس که «دیگری» است، وجود ندارد و تصوُّر ِ آن، توهُّمی بیش نیست. هیچکس چون جزیره، تنها و پیوسته به خود نیست. و این فهمی است که از قِبَلِ عرفان و سپس جامعه شناسی بدان می رسیم. عرفان، محلّی برای درکِ تنها بودنِ فرد در برابر سرنوشتی پرومته کُش است و جامعه شناسی، جایی برای فهمِ غیر ممکن بودن «فردِ بدون دیگری، فرد ماقبلِ جامعه و فردِ مابعدِ جامعه». در این تفسیر، مراسم مرگ (عزاداری)، فرصتی برای یادآوری محدود بودن ِ دورۀ عمر و ضرورت بهره بردنِ بیشتر، از دور کوتاهِ عمر، نیست؛ بهره بردن هنگامی ممکن است که تو دیگری را دریافته باشی و خود را نه در مرز دیگری که در سوی او پیدا کرده باشی؛ آنگاه مراسم سوگواری فرصتی برای مشارکت در ساختن باروی فرو ریختۀ باورهای دیگرانی است که احساس فقدان، مجال حسِّ بقاء را در آنها کاسته است؛ فرصتی از جمله دیگر فرصت های بودن با دیگری؛ فرصتی برای ساختن، برای کاشتن درخت زندگی.

چنین مجالی به تو می گوید که احساس تعلّق تو به کسی یا کسانی شاید داغی غم را در این لحظۀ بخصوص بیشتر کند، اما از داغ آوریِ غمی که از دست رفتن انسانهای دیگر در بر دارد، نمی کاهد. پنجاه روز قبل مادر فرزاندانی به خاک سپرده شد که همو پدر آن فرزندان را بیش از بیست سال در بیماری به ستوه آورندۀ از کار افتادن ِ کلیه ها و رنج زیستن در شرایط دیالیز همیشگی، پرستاری کرده بود و هیچگاه ندیدم و نشنیدم که حتی گله ای بر لب رانده باشد، چه رسد به اینکه از کم بودن بهره اش از زندگی، راه گریز در پیش گرفته باشد. او را در آخرین سفرم به شیراز در شرایط نیمه هشیاری روی تخت بیمارستان دیدم و چندی بعد خبر رسید که او دیگر چیزی را نخواهد دید. در این فاصله هزاران نفر دیگر در عراق از خشونت قابیلی قرن بیستمی در خاک و خون غلتیده اند. آمار کشتگان این عصبیت ماقبل تاریخی، دارد به مرز آمار کشتگان عصبیت بدوی ای که در سال 1979 با جنگ عراق علیه ایران آغاز و پس از چندی رسما تئوریزه شد، نزدیک می شود. چه فرقی می کند. همواره این تویی، این منم، این مادر من است، این پدر من است، این دوست و خویش و همشهری و همکاران من اند که کشته می شوند. و چه بدبختیم، ما که سر در توبرۀ کار و پیشه و شعر و دانش و فلسفه و دین و نان و نام و خانواده و مال و منالِ خود، در بی خبری و بی دردی ایدئولوژی های ماقبل تمدنِ خود، به چَرا مشغولیم. و هیچ متوجه نیستیم که هر لحظه باید به خود تسلیت بگوییم.

یادم به شعری می افتد که یکی از زندانیان (سال 1350) برای مادرش سروده بود و ما بندهایی از آن را به شکل سرود، در کوه می خواندیم؛ او خطاب به بازجوی ساواک گفته بود: تو گفتی که مهندس شده ام؟ / پُست بگیرم؟ / و من این زندگی ددمنشی را بپذیرم؟ / تو گوساله ز تفالۀ مدفوع همین خلق کنی تغذیه و باز کنی فخر که «من سیرم اگر خلق گرسنه است، به من چه»؟ / ای ننگ بر این دانش و فرهنگ.

بی دردی ایدئولوژیک، بی دردی مزمنی است که از استراتژهای آمریکایی تا عربی تا افغانی تا ژاپنی و تا ایرانی را فراگرفته است و انسان دارد در این بیدردی خفه می شود. نوع انسان دارد می میرد. ایدئولوژی آن بیماری ای است که از یاد آدم می برد که مرگ هر انسان از جان او می کاهد.

بله درد ما، درد همۀ ما، درد جاودانگی است، که با کاستن از جان انسانهای دیگر، یا با انواع توجیهات ایدئولوژیک برای فریب خود و دیگران، برای درست جلوه دادنِ این کشتارها و برای فرار از مسؤولیتی که در برابر آن داریم، داریم تسکین اش می دهیم. اما خود بیش از همه شایستۀ تسلیت ایم. چون بیش از آنان و پیش از آنان که به خاک سپرده می شوند، مرده ایم.

به ایرج و همۀ بازماندگان تسلیت می گویم و برای همگی در این فقدان آرزوی صبر دارم.

من هم درد جاودانگی دارم و حتی تصوّر این که روزی نباشم، آزارم می دهد. دلم می خواهد که دویست سال، سیسد سال، هزار سال زندگی کنم. ولی ای کاش در همین زمان که هستم، دست کم اینقدر زنده باشم که فراموش نکنم که با همۀ اینها که می روند، من هم می روم، که مرگ پایان کبوتر نیست و که مرگ من تنها همانقدر مهم است که مرگ دیگران. که جاودانگی را برای همه بخواهم. وگرنه در شیفتگی به زندگی، به این زیبای بی بازگشت، منهم درک می کنم که «آنقدر زیباست این بی بازگشت، کز برایش می توان از جان گذشت».

برچسبها: اخلاق, دردهای بشری

نوشته شده در 1/16/2007 12:52:00 AM توسط: Esmaeil Khalili.

0 commentslinks to this post

محکوم به تحمّل خستگی، سرگشتگی و نمردن

2008-04-02T11:49:00.007+04:30

این متن که در یازدهم دی ماه ۱۳۸۵ با عنوان «محکوم به تحمّل خستگی، سرگشتگی و نمردن» منتشر شده بود، از یک گفتگاه قدیمی بدینجا منتقل می شود.

محکوم به تحمّل خستگی، سرگشتگی و نمردن

سعید عزیز
خستگی وجه مشترک نسل ماست.
خسته از تلاشهای بی حاصل، خسته از آرمانهای به گل نشسته، خسته از خواندنهای بی سرانجام، خسته از دانستنهای بی کارکرد، خسته از کارکردهای بی نتیجه، خسته از نتیجه های ناخواسته، خسته از خواستن، نخواستن، توانستن و نتوانستن. خسته از عاشق، معشوق و از جستجوی عشق. خسته از عاشق ِ جستجو بودن ...
آه از این همه خستگی.
سعید عزیز
سرگشتگی وجه مشترک نسل ماست.
سرگشته در میان شک و یقین، سرگشته در وادی کفر و ایمان، سرگشته در سرزمین صدق و دروغ، سرگشته در میان انتخاب علم و ثروت، سرگشته در میان فرد و جامعه، خود و دیگری، مرگ و زندگی، شادی و غم،
و سرگشته در این تبعیدگاه ِ قفر ِ همه سو کویر لم یزرع.
نسل ما هم به نحوست عشق گرفتار آمده، پس لاجرم نمی تواند عاشق نباشد و هم مؤمنانه زیسته، پس به کفر و شرک به راحتی تن نمی دهد و هم مرگ را تجربت نموده پس بناچار زندگی چنگی به دل نخواهد زد ...
آه از این همه دوپاره شدن های پی در پی.
سعید عزیز
مرگ هدیتی است پر بها برای پایان این همه رنج، اما شایستگی مرگی در خور این همه رنج تنها در تحمل رنجبار این زندگی میسر است. و ضعیت تناقض نما بر همۀ شئون هستی ما سایه افکنده،
ما را روزنه ای برای گریز نیست،
ما محکوم به ماندن و رنج کشیدن و نمردنیم.
ارادتنمد، ابوالحسن ریاضی 85/8/7».

امروز، نخستین روز بهمن ماه، و دو روز است که امیر دارد مطلبی می نویسد. تفسیر مرتضی از مطلب امیر این بوده است که«مطلبی ادبی است و ردّ و قبول یا تأیید و تضعیف ندارند». اگر سخن ادبی را سخنی بدانیم که گفته می شود، تا اثری حسّی بر جای گذارد، گمان ندارم که مطلب امیر را بتوان بدین معنی ادبی دانست. یعنی مطلب او مطلبی نیست که نوشته شده باشد برای این که نوشته شود و اثری حسی بر جای گذارد. هرچند تقریباً نمی توان هیچ اثری را یافت که تنها مقصود آن، اثر گذاری بوده و به اصطلاح هیچ پیامی نداشته باشد؛ بگذریم از این که هزاران برابر بیش از سخنان علمی، آنچه بدان ادبیات می گوییم، در بوتۀ نقد قرار گرفته است. دست کم آن که ده ها مکتب نقد ادبی وجود دارد، اما برای نقد علمی، با همۀ انواع مکاتب روش شناسیک، بیش از هفت، هشت نحلۀ علمی ـ فلسفی نمی توان دست وپا کرد. بگذریم، اصلاً نمی خواهم دربارۀ آنچه مرتضی گفته، چون و چرا کنم. همه مان می دانیم که مرتضی چه گفته و حرفش هم درست بوده است. مرتضی می گوید «دربارۀ دردی که تو (امیر) بیان می کنی، نمی توان با سنجه های سخن شناسیک به داوری پرداخت». من می دانم که امیر در این دو روز چه حسّ و حالی داشت. می دانم که به یک زبان، چطور «بال بال» می زد. دو سه باری با من از آنچه داشت می نوشت، حرف زد. مدت های مدیدی بود که امیر تقریباً هیچ چیزی نمی گفت؛ بخصوص هیچ اعتراضی نمی کرد. و به همین دلیل، گمان می کنم که می دانم از چه رنجی در نوشته اش حرف می زند. در این دو روز، هر دقیقه مثل پرنده ای که برای نخستین بار می فهمد که توی یک اتاق گیر افتاده، خودش را به در و دیوار و پنجره ها ی تاریخ زندگی اش می کوبید. گمان می کنم سکوتِ از ستوه برآمده اما از ستیز پرهیزِ همیشگی امیر و کسانی مانند او، رنجی بیش از فغانگری تقریباً همیشگی کسانی چون من به بار می آورد. چه اصل موضوع رنج آورتر باشد و چه نباشد. همواره دست کم راهی برای فراموشی موقتی رنج، باز هم دستکم به شکل فریاد در خلاء، برای من وجود دارد. اما سکوت تسلیم آوردر برابرتاثیر حسّی سرنوشت، فرصت این آخ گفتن را هم از آدم می گیرد. کاش نوشته اش را داده بود که در اینجا بیاورم. به هر حال آنچه که امیر نوشته بود از نظر من حرفی شخصی نبود، او از رنجی که منحصراً خودش کشیده باشد، حرف نمی زد. او از دردی همگانی سخن می گفت و از اندام زخم آلودِ زخم ـ مُردۀ چرکین زخم ِ زمان ِ زخمی ِ زندگی ِ نسل ِ من.
مدت هاست، شاید چند ماه، که حسن در تشریح حسّ دردی که یکبار با او، از آن سخن گفتم، نوشته ای، شاید از سردردی شبیه به آنچه امیر را چون خوره ذوب می کند، نوشته و به من داده است. و من تا کنون آن را درج نکرده بودم. پس از تقریباً سه ماه، بیست روز پیش، عنوانش را گذاشتم. اما باز هم از این اعتراف طفره می رفتم. درد امیر وادارم کرد که آن را بپذیرم. نوشتۀ حسن عنوانی نداشت، این عنوان را از عنوان فرازهای سخن حسن انتخاب کردم.

برچسبها: عـریانی

نوشته شده در 1/01/2007 02:26:00 AM توسط: Esmaeil Khalili.

comments links to this post

0 Comments:

SMS-1

2008-04-02T11:26:00.003+04:30

ایم مطلب که در سی و یکم دسامبر 2006 منتشر شده بود، از یک گفتگاه قدیمی بدینجا منتقل شد.
دهم دی ماه ۱۳۸۵

SMS -1

sms های جدیدی که در این مدت دریافت کرده ام را در ادامۀ آنچه پیشتر در اینباره گفته شد، در زیر می بینید .

با آن که فراغت کافی برای پرداختن به مضمون و تحلیل پیامها نیست، همین قدر بسنده کنم که به نظر من حیطه ای مهم در امر «ارتباط» گشوده شده است و باید آن را گرامی داشت. زندگی، در یک کلام، نیست مگر زندگی اجتماعی. و زندگی اجتماعی یعنی ارتباط. به راحتی می توان دریافت که ارتباطات نسل های جدید به سرعت در حال کاهش بوده است و این حالت بسیار خطرناک است. گسست ارتباطی که به طور بین نسلی اتفاق افتاده بود، خود به تنهایی برای مهیا کردن زمینه و شرایط یک اضمحلال اجتماعی کافی بوده است و اگر این گسست در روابط درون نسلی هم رخ دهد، یک فاجعۀ تمام عیار را رقم خواهد زد. به همین دلیل باید از هر فرصت و گرایشی که برای افزایش ارتباطات بین فردی پدید می آید، استقبال کرد. اما در پدیدۀ پیامهای کوتاه به نظر می رسد که آنچه رخ می دهد، فراتر از ارتباطات بین فردی است؛ گویی پیامهای کوتاه فرصتی را آفریده است که به طور ساده «ارزش» آفریده شده و مبادله گردد. آنچه را که در مطلب پیشین دربارۀ پیامهای کوتاه گفتم، خودم به همین گونه می فهمم که در شرایط خلاء ارزشی جامعه و شرایطی که حتا می توان آن را شرایط نابودسازی سیستماتیک ارزشهای اجتماعی نامید که از سوی سوداگران قدرت کریستالی (قدرت چگالین، غیر منتشر و نابرخوردار از ریز- قدرت های مؤید و مؤجد کلان – قدرت) که به تعبیر درخشان حسین نوری نیا «رشک برنده به سامان اجتماعی و ارزشهای آن هستند» در پیش گرفته شده است، جامعه با نرم ترین روشها دارد از کیان خود پاسداری می کند. بازتولید ارزشها و میزانهای اخلاقی که در پیامهای کوتاه رخ می دهد، امروزه، کارکردی برابر محوری ترین جریانهای ادبی در طول تاریخ ایران پیدا کرده است. در گذشتۀ تاریخی مان نیز همواره با نیروهای غارتگری که از حاشیۀ جغرافیایی متن را نشان گرفته و با ورود بی اجازه و گستاخانه شان، با فهم بدوی شان از شأن اجتماعی انسان، کمر به نابودی آن می بسته اند، رو به رو بوده ایم. در تمامی این دوران دو هزار ساله، فرهنگ، به طور عام، و ادبیات ما، به طور خاص، مسؤولیت حفظ کلیت اجتماعی مان را بر دوش داشته اند. گمان می کنم که پیامهای کوتاه، هرچند نه به تنهایی، چنین کارکردی یافته اند.

1- پیشینیان گفتند: باید سوخت، باید ساخت. گفتیم: باید سوخت، نه خود را، که دنیا را؛ باید ساخت، نه دنیا را، که خود را.

2- برگ در انتهای زوال می افتد؛ میوه در انتهای کمال. بنگر که چگونه می افتی؛ چون برگی زرد یا سیبی سرخ؟ (کنفسیوس).

3- سه نصیحت: به همه لبخند بزن اما با یک نفر بخند. همه را دوست داشته باش اما عشق یک نفر باش. در قلب همه باش اما یک نفر را در قلبت داشته باش

4- وقتی خدا بهت می گه «باشه» چیزی رو که می خوای بهت می ده؛ وقتی می گه «صبر کن» چیز بهتری بهت می ده؛ وقتی می گه «نه» داره بهترین رو برات آماده می کنه.

5- شاید «زندگی» آن جشنی نباشد که ما آرزویش را داشتیم، اما حال که به آن دعوت شده ایم، بگذار تا می توانیم «زیبا برقصیم».

6- نمی دانی چقدر رقصنده است مرا. پس لاجرم رقصندۀ خوبی شده ام.

7- من نیز چو خورشید دلم زنده به عشق است، راه دل خود را نتوانم که نپویم (فریدون مشیری).

8- رمه ام گم شده است. شب سنگین بیابان، گویی، رمه ام را دزدید. رمه ام، آن همه شیری که برایت گفتم، ناگهان گم شد و رفت؛ حرف مردم شد و رفت. چه کسی گفت خدا شبان همه است و برادرها را، تا ته ِ دریای سبز رهنمون خواهد بود؟ و کسی آن بالا، خود، شبان ِ من ِ معصوم نبود. غفلت من رمه را از کف داد. غفلت او شاید، هم از آن دست مرا، هم از آن دست تو را، رمه را، همه را.

9- چو رسوا کرد ما را درد عشقش، همی کوشیم به رسوا کردن دل.

10- همچون پرنده ای سرمازده، بر شاخه ای لرزان در زمستانی یخ زده، نه جان پروازم نه امید کوچم، گرچه لبریز از شوق پروازم.

11- کاش می شد عادت کنی که عادت نکنی.

12- و سپس هیچ می شدی؛ به قول «شازده کوچولو»، انسان آن موجودی است که انسانیتش در گرو اهلی شدنش است؛ یعنی خو کردن.

13- اگر درخت خرما هستی، باید سنگهایی را که به طرفت انداخته می شوند، تحمل کنی (ضرب المثل اتیوپیایی).

14- اگر درخت انسان هستی باید از سنگهایی که آرمانت را آماج خود می کنند، بپرهیزی (ضرب المثل اتوپیایی!). اتوپیست نباش اما اتوپیایت را از دست مده.

15- سنگی که طاقت ضربه های تیشه را ندارد، هرگز تندیسی زیبا نخواهد شد! فقط یک بار فرصت داری که از وجودت تندیسی زیبا بسازی. پس از زخمۀ تیشه خسته مشو!

16- به جای دسته گل بزرگی که فردا بر گورم نثار خواهی کرد، امروز به شاخه گل کوچکی یادم کن؛ به جای اشکی که فردا بر مزارم خواهی ریخت، امروز به تبسّمی شادم کن.

17- روز به روز در چگونگی جهان پرسشهای بیشتری در ذهنم شکل می گیرد.

18- پرسش، زندگی است. آن کس که پرسش ندارد، نه می تواند عشق بورزد و نه می تواند عشقی را بپذیرد. پس نمی تواند زندگی کند. آن کس که پرسش ندارد، چنان غرقه در خویش است که جایی برای فهمی دیگر، کسی دیگر، حقیقتی دیگر در او نیست.

19- هیچوقت نتونستم به دلم یاد بدم که نشکنه! ولی همیشه یادش داده ام که وقتی شکست، لبۀ تیزش دست کسی رو که شکسته اش، نبره!

20- معرفت یک حادثه است؟ و آن را که چراغ نبیند، به چراغ چه بیند؟ یا خنک آن را که عالم را برای نظام او آفریده اند، نه او را برای نظام عالم. گفتا به عشق رستی از عالم کشاکش / رستی ز عالم اما از خویشتن نرستی.

21- آن که به عشق رسته باشد، لاجرم از خویشتن رسته است. و آن که به عشق نرسته باشد، از هیچ چیز نرسته است. رستگاری جز عشق نیست و عشق جز وارهیدن از خویش.

22- هفت شهر عشق 1- نگاه و دل ربایی 2- قرار و آشنایی 3 - روز های تلایی 4- بهانه و فکر جدایی 5- بی وفایی 6- خودخواهی و بی اعتنایی 7- اشک و آه و تنهایی

23- سیب: سر زنده وشاد. هلو: ملوس و دوست داشتنی. لیمو:تلخ و بد اخلاق. خربزه: شیرین ولی خسته کننده. توت فرنگی: جذاب و مغرور. پرتقال: باهوش و زیرک. خیار: ساکت وتنها. هندوانه: مهربان. گیلاس: خجالتی و تو دل برو. موز: باوقار.

24- Birth is start of life; Beauty is art of life; Love is part of life; Death is last of life; but friendship is heart of life.

25- Ther is no secret to Success. It is the result of preparation, hard work, and learning from failure(وزیر خارجۀ سابق امریکا Colin Powel که از پایین ترین لایه های اجتماعی برخاسته بود و با تلاش خود به چنین مرتبه ای در قدرت دست یافت)

مجموعه ای از پیامها، پیامهای شب یلدا و سپس عید غدیر بودند؛ که از حیث تنوع و گرایشهای مندرج در پیامها، باید آنها را بسیار جالب دانست. در مورد شب یلدا، همین بس که اصولا یلدا و مراسم آن مناسبتهایی محسوب نمی شده اند که بتوان آنها را تبریک گفت؛ بلکه تنها برگزار می شده اند. اما در شرایط کنونی این گرایش جامعه به پاسداشت و یادآوری ِ آن، به گونه ای که آن را به مناسبتی شایان تبریک تبدیل کند، خود، بسیار جالب و تأمّل برانگیز است. حتی باید این گرایشها را مهم توصیف کرد. درواقع، جامعه، منظور (Intention) جدیدی دنبال کرده یا کارکرد جدیدی در این سنت پدید آورده که اولا باید آن را در چارچوب زمان و شرایط روز فهمید؛ ثانیا فهم آن در گرو فهم کلیت و روش نوعی از رفتار و سازگاری اجتماعی ایرانیان است که احتمالاً می توان آن را در یک کلام در مفهوم «رندی ِ» ایرانی بیان نمود؛ و ثالثا آنچه برای من بسیار حائز اهمیت است، آنکه، جامعه می تواند یک کنش ِ جمعی را سازمان داده و به اجرا در آورد؛ و این بسیار حائز اهمیت است؛ زیرا نشان از آن دارد که این مصدوم هنوز توان اندیشیدن، تصمیم گرفتن و عمل کردن دارد؛ که صرف نظر از هدف اقدام و نوع اقدام، نفس ِ این توانمندی از دید من و برای من بسیار مهم است – تا ریشه در آب است امید ثمری هست.

1- عید غدیر، عید ارج نهادن به ناب ترین مفهوم عدالت، بر عدالت دوستان مبارک باد.

2- یلدا، این یادآور پیروزی مزدای یکتا بر اهریمن و زایش مهر ِ مهرگستر بر شما و همۀ ایرانی اندیشان خجسته باد.

3- شب یلدا، زادروز میترا، الهۀ مهر مبارک؛ شاد زی مهر افزون.

4- روی گل شما به سرخی انار. شب شما به شیرینی هندوانه. خنده تان مانند پسته. و عمرتان به بلندی یلدا. شب یلدا مبارک.

5- یک شاخه گل سپید تقدیم تو باد / رقصیدن شاخ بید تقدیم تو باد / تنها دل ساده ای است، داریی من / آن هم شب عید تقدیم تو باد.

6- «شب یلدا تولد مهر است. شب مهرآفرین ایرانی است...» امیدوارم شب یلدایی پر از مهر و شادی در کنار عزیزانتان داشته باشید.

7- یلدا، شب قدر شب زنده داران را به آن شبگرد خوش باش می گویم! چشمانت به صبح پاینده روشن باد!

8- یلدا، این یادآور پیروزی مزدای یکتا بر اهریمن و زایش مهر ِ مهرگستر بر شما و همۀ ایرانی اندیشان خجسته باد.

9- یلدا تجدید صمیمیت و محبت است، گرمی اش داریم. یزدان، پناه.

10- تو خوشگل ترین، خوش تیپ ترین، با کلاس ترین، آدم روی زمین هستی .... اینم هندونۀ شب یلدا.

11- بیا ای دل کمی وارونه گردیم؛ برای هم بیا دیوونه گردیم؛ شب یلدا شده نزدیک ای دوست؛ برای هم بیا هندونه گردیم. شب یلدا پیشاپیش مبارک.

برچسبها: جامعه شناسی, هنر

نوشته شده در 12/31/2006 07:48:00 PM توسط: Esmaeil Khalili.

0 commentslinks to this post

0 Comments:

SُُMS

2008-04-02T07:53:00.005+04:30

این مطلب که در هفدهم دسامبر 2006 انتشار یافته بود، از گفتگاه قدیمی بدینجا منتقل شد.
بیست و ششم آذر ماه ۱۳۸۵

SMS

در امتداد روزهایی که می گذرند، می آیند فرصتهایی که نگاهی نافذتر بر اندام لحظه ها می افکنیم. نفوذ نگاهها، اما از یک سنخ نیست؛ نه تنها هر کس نگاه خود را دارد، بلکه گمان می برم که هیچکس نیز نتواند که یک حس واحد را در دو نوبت ِ حتا متوالی، درست یک گونه تجربه کند. یعنی موضوع یگانه، شاید هیچگاه به گونه ای یکسان حس نشود. همین است که می تواند ارزش اخلاقی یا زیبایی شناختی بارزی به احساس ها بدهد. اگر اندیشه با حس ِ نافذ درآمیزد، حس ِ ما اندیشه شود یا اندیشیده شود و چه در درون خود و چه در برون، با قلمی، رنگی، نُتی، آوازی و یا گفتاری بیان شود، یعنی به معنای عام، به زبان آورده شود، به دلیل همان وجه زیبایی شناختی اش، مانا می شود. به بیانی دیگر حسی که از درکی نافذ در لحظه ای به دست آید و بیان شود، هم وجهی زیبایی شناختی می یابد و هم وجهی فهمیدنی. نمی خواهم بگویم این هنر است و نمی خواهم شرحی دربارۀ هنر بدهم. تنها دارم به این وجوه دوگانه در احساسهایی که از درکی نافذتر یا ژرفتر از نگاه گذرای همیشگی و بی تأمل، به دست می آیند، اشاره می کنم.

رسانۀ اس ام اس کاربردهای بسیاری یافته است. به نظر هم می رسد که ایرانیان، ذوق بسیاری برای شناخت و ایجاد کارکردهای رسانه ها داشته باشند ( ماکس وبر می گوید که ایران نخستین کشوری بود که کارکرد سیاسی – اجتماعی تلگراف را به کار برد). اکنون نوع جدیدی از زیبایی شناسی و حسّ هنری خاصّ ما دارد در پیام کوتاه هم تولید و هم باز تولید می شود.

از هنگامی که دارای تلفن همراه شده ام تا کنون بسیاری از پیامها را دریافت کرده ام که دارای آن وجه زیبایی شناختی بوده اند که نگاه آدم را به درون لحظه های گذرا سوق می دهد و وامی داشته اندم که در گذشت بی بازگشت زمان درنگ کنم. به گمانم این درنگ برای بسیاری کسان و شاید برای همۀ دریافت کنندگان، رخ می داده است و می دهد. به ضرورت محدودیت خزانۀ دستگاه تلفن، هر از چندی این پیامها را پاک می کنم. امشب که می خواستم باز هم به این کار بپردازم، با خود گفتم که خوب است آنها را در اینجا بنگارم. آنچه می آید تنها به ترتیبی است که در یافت کرده ام، از نو ترین تا قدیمی ترین. آنهایی را هم که می دانستم یا گمان می بردم که فرستانندگانشان دوست ندارند که در اینجا بیاورم، حذف کرده ام. تفسیری بر آنها ندارم؛ هرچند گمام می کنم که بسیار تفسیر پذیرند، ازیرا که بسیار پر معنی اند:

1- بی زلف سرکشش از ما، دل / همچون بنفشه بر سر زانو نهاده ایم.

2- زندگی دو نیمه دارد، نیمۀ اول در آرزوی نیمۀ دوم؛ نیمۀ دوم در حسرت نیمۀ اول.

3- سخندانی و خوشخوانی نمی ورزند در شیراز / بیا حافظ که تا خود را به ملکی دیگر اندازیم.

4- در نگاه کسی که پرواز را نمی فهمد، هر چه اوج بگیری، کوچکتر خواهی شد!

5- واقعاً همین طور است...اما درد ما، حیات ماست؛ زیستن در میان کسانی که نه پرواز را می فهمند، نه ترنم باران را می شنوند و نه سبز زیستن را باور دارند. بلکه خاکستری می بینند و خاکستری باور می کنند.

6- Some people are standing in the middle of happiness, but still seek it!

7- در بیکران زندگی دو چیز افسونم می کند: آبی آسمان که می بینم و می دانم که نیست. وبیکران حضرت حق که نمی بینم و می دانم که هست.

8- U know what makes me happy when you send me SMS? Not your jokes, texts or puzzles, but your NAME that apears when it beeps…knowing that U remember me!

9- ما عاشق فهم و ادب و معرفتیم / ما خاک قدوم هر چه زیبا صفتیم / از زشتی کردار دگر خسته شدیم / محتاج دو پیمانه مِی ِ معرفتیم.

10- هست آن نیست که هر لحظه کنارت باشد / هست آن است که هر لحظه به یادت باشد.

11- آرزویم این است، نرود اشک در چشمان تو هرگز، مگر از شوق زیاد، نرود لبخند از عمق نگاهت هرگز، و به اندازۀ هر روز تو عاشق باشی، عاشق آنکه تو را می خواند، و به لبخند تو از خویش رها می گردد.

12- در گذرگاه زمان، خیمه شب بازی دهر، با همه تلخی و شیرینی خود می گذرد... عشق ها می میرند... رنگها رنگ دگر می گیرند... و فقط خاطره ها هست، گرچه شیرین و چه تلخ، دست ناخورده به جا می مانند.

13- اگر کلید قلبی را نداری، قفلش نکن. اگر کسی را دوست داری، خوردش نکن. اگر دستی را گرفتی، رهایش نکن (زرتشت).

14- پذیرا شویم یکدیگر را با لبخندی آن هنگام که تبسم سخت دشوار می نماید.

15- روز وصل دوستداران یاد باد / یاد باد آن روزگاران یاد باد / کامم از تلخی غم چون زهر گشت / بانگ نوش شادخواران یاد باد.

16- ای صمیمی ای دوست! گاه بیگاه لب پنجرۀ خاطره ام می آیی... ای قدیمی ای خوب! تو مرا یاد کنی یا نکنی، من به یادت هستم. آرزویم همه سرسبزی توست. دایم از خنده لبانت لبریز.

17- Making a million Friends is not a miracle; the miracle is to make a friend who will stand by you in a million Ways.

18- دل آدم مثل یه جزیره دور افتاده میمونه. اینکه کی واسه اولین بار پا به جزیره میزاره مهم نیست. مهم اون کسیه که هیچ وقت جزیره رو ترک نمی کنه.

19- ... خداوندا! به ما صبری عطا کن تا چیزهایی را که نمی توانند تغییر کنند، تحمل کنیم؛ و جرعت و شهامتی عطا کن تا چیزهایی را که باید تغییر کنند، تغییر دهیم؛ و مهم تر از آن عقلی عطا کن تا فرق این دو را درک کنیم.

20- یک روز رسد غمی به اندازۀ کوه؛ یک روز رسد نشاط اندازۀ دشت؛ افسانۀ زندگی چنین است، عزیز؛ در سایۀ کوه باید از دشت گذشت.

21- باشه (ok) اگه یه روز شاد بودی، آروم بخند تا غم بیدار نشه؛ و اگه یه روز غمگین شدی، آروم گریه کن تا شادی نا امید نشه ( چارلی چاپلین).

22- فرمان دادم بدنم را بدون تابوت و مومیایی به خاک سپارند تا اندامهای تنم بخشی از خاک ایران شود (کورش کبیر)؛ سالروز میلادش مبارک.

23- پاییز شکسته در تمامی بهار / ردّ پرواز پرستو، خاطرۀ کمرنگی در تمامی حوصله ات / اما هنوز پا در جا، با خیالی خیس دلواپسم که فردا، در باور باران وُ نسیم، شام سبز من و تو، در کدام شاخه می نشیند، در هیأت شکوفه ای، فردا ... شاید (بهمن قره داغی).

24- اکنون که به آشفته دلانت نظری هست...........از سوی تو ما را دل آشفته تری هست.

25- فرقی نمی کند گودال آبی کوچک باشی یا دریایی بیکران. زلال که باشی "آسمان در توست".

26- امروز صبح که خدا پنجرۀ آسمونو باز کرد، پرسید چه آرزویی داری. منم گفتم مواظب کسی که داره این اس ام اسو میخونه باش، چون خیلی عزیزه....

27- کاش می شد اشک را تهدید کرد / مدت لبخند را تمدید کرد / کاش می شد در میان لحظه ها، لحظۀ دیدار را نزدیک کرد....

28- خالیه سفرۀ زمین، دست سخاوت تو کو؟ زخمیه شونه های عشق، مرحم رحمت تو کو؟ میلاد مهدی مبارک.

29- عشقو «اد» کن، غمو «دیلیت» کن، برای غرور «آف» بزار، دروغ رو «بک» کن، از انسانیت «کپی» بگیر، حالا واسه عزیزترین «سند» کن.

30- باغها را گرچه دیوار و در {است} / از هواشان راه با یکدیگر است / شاخه ها را از جدایی گر غم است / ریشه هاشان دست در دست هم است....

31- بخوان خدای را، بخوان/ گره گشای را بخوان. میلاد خاتم رسولان آسمانی بر شما پیروز و خجسته باد.

32- دلم، گرفته. هوای دیاری غریب تر دارم.

33- ستاره ها نمی می رند؛ حتا اگر تاریک ترین شبها از راه برسند.

34- گرچه یاران فارغند از یاد ما / از من ایشان را هزاران یاد باد.

35- و امروز سدمین (صدمین) سالروز آزادی خواهی ایران (14 مرداد).

36- از جلوی گلفروشی رد می شدم، دیدم یکی از گلها نیست. نگرانت شدم اس ام اس زدم ببینم خوبی؟

37- 2 c light, look @ sun/ 2 c love, look @ moon/ 2 c beauty, look @ nature/ 2 c hope, look @ future/ 2 c movement, look @ wave/ but 2 c all of them, look @ MIRROR.

38- بی دریا کشتی بی معنا ست. مرگ کشتیها، اما در دریاست. بدون باورها، انسان بی معناست. مرگ آدمی اما، در انجماد باورهاست.

39- سرو چشمی چنین دلکش، تو گویی چشم ازو بردوز/ برو کاین وعظ بی معنی، مرا در سر نمی گیرد/ سخن در احتیاج ما و استغنای معشوق است/ چه سود افسونگری ای دل، چو در دلبر نمی گیرد.

40- کویر جوکه. یه فالی برات می گیرم: شدم از عشق تو شیدا کجایی؟ ز جان می جویمت جانا کجایی؟

41- یادمان باشد از امروز خطایی نکنیم/ یا که در خویش شکستیم، صدایی نکنیم/ پر پروانه شکستن هنر انسان نیست/ گر شکستیم ز غفلت، من و مایی نکنیم/ یادمان باشد اگر شاخه گلی را چیدیم/ وقت پرپر شدنش، سرّ و صدایی نکنیم/ یادمان باشد اگر خاطرمان تنها ماند/ طلب «عشق» ز هر بی سر و پایی نکنیم.

42- یک روز دوست داشتم. اکنون دوست دارم که دوست داشته شوم. و فردا هرگز دوست نخواهم داشت.

43- در زندگی زخمهایی است که.....

44- پرنده گفت: چه هوایی، چه بویی!... بهار آمده است.

45- Some people say: Joy is greater than sorrow, other say: sorrow is greater than joy. But I say unto you, they’re inseparable.Together they come, & when one sits alone with you at your board, remember that the other ia asleep upon your bed.

46- دروغ را / که عمر چه شادمانه می گذرد / به شهری که ریا را پنهان نمی کنند و صداقت همشهریان تنها در همین است!!!

47- چرا باز هم غم؟ / چرا باز دلشوره های دمادم؟ / پسینگاه جمعه؛ / همان لحظه های هبوط / همان وقت میلاد آدم!

48- جشن اردیبهشتگان، روز راستی، پایۀ نیکی، فرشتۀ نور و آشتی، که کارگزار درمان دردها و بیماریها و تمییز دهندۀ راستی از ناراستی است، بر شما آریاییان نیک نهاد و پاک دل مبارک باد. بیایید دست در دست هم سنتهای نیکمان را زنده کنیم.

49- میزی برای کار، کاری برای تخت، تختی برای خواب، خوابی برای جان، جانی برای مرگ، مرگی برای یاد، یادی برای سنگ. این بود معنای زندگی؟!

50- دو کس از آب حیات نو شیدند. یکی گفت: حیف شد، از آب حیات تنها جرعه ای نصیب ما شد. دیگری گفت: خوب شد، از آب حیات جرعه ای هم نصیب ما شد!

51- دوستی مثل ایستادن روی سیمان خیسه. هر چی بیشتر بمونی، رفتنت سخت تر می شه و اگر رفتی، جای پات واسه همیشه می مونه.

52- سفر پنج است. به دل، به پا، به همت، به دیدار، و در فنای نفس (ملاصدرا). نوروز مبارک.

53- چنین گفت زرتشت: که سوزانید بدی را در دشت، تا ز آتش برون آید نیکی. پس تو هم چنین کن. (چهارشنبه سوری مبارک)

54- کاش آب می بودی... گر می شد آن باشی که خود می خواهی: آدمی بودن حسرتا، مشکلی است در مرز ناممکن...(شاملو).

55- عشق فقط عشق لاتی، عرق سگی و آبجو قاطی، پری و زری، شمسی و فاطی. فکر نکنی گنده لاتیم، خاصّیم بگیم خاطر خاتیم.

56- غزلی عاشقانه: یوزپلنگی بود. حاضر بود جانش را برای «او» بدهد. آخر هم چنین شد. او گرسنه بود.

برچسبها: جامعه شناسی, عـریانی

نوشته شده در 12/17/2006 03:18:00 AM توسط: Esmaeil Khalili.

0 comments links to this post

0 Comments:

مرثیه ای که ناسروده ماند

2008-04-02T07:53:00.003+04:30

این مطلب که در پنجم ژولای 2004 انتشار یافته بود، از گفتگاه قدیمی بدینجا منتقل شد.

اين عنوان، عنوان اثري است از پرويز خرسند. اما در اينجا مي خواهم در اينباره بگويم كه براي مرگ آن جوامع كوچك بسته كه همه چيزش از حصار -البته بسيار بلندگذشته- مي آمد، كمتر كسي نگريست. همه گريستند. اما مرثيه مرگش را كسي نسرود. ما هنوز نمي دانيم كه كدام گذار را تجربه مي كنيم. بويژه ما ايرانيان.

برچسبها: فهم تاریخ ایران

نوشته شده در 6/05/2004 07:57:00 PM توسط: Esmaeil Khalili.

2 comments links to this post

2 Comments:

Noorinia said...

شايد به درستي ندانيم كدام گذار را تجربه مي‌كنيم، اما تلاشمان براي فهميدن بوده است. فكر مي‌كني همين پرسشي كه به ذهن تو و به عبارتي ذهن جمعي ايرانيان آمده است چه معنايي دارد، به غير از اينكه دانستن و فهميدن برايش مسأله است و هنوز موج است و آرام ندارد تا دريابد. آيا نشانه‌هاي نگريستن را نمي‌بيني؟ من در همين سه خط مي‌بينم، براي همين اميدوارم

6/07/2004 6:13 AM

Noorinia said...

اما ناسروده رهايش نكرده‌ايم. تلاش مي‌كنيم كه بسراييم. سالهاست كه تلاش مي‌كنيم. اصلا همين سه خط همين دغدغه حاكي از تلاش ذهن جمعي‌مان است. آيا كورسوي اميد را نمي‌بيني؟

6/07/2004 6:19 A

ارتدکس

2008-04-02T06:44:00.002+04:30

این متن که در نوزده سپتامبر 2006 منتشر شده بود، از گفتگاه قدیمی بدینجا انتقال یافت.

این متن 14 روز قبل در حین برگزاری یکی از جلسات که نویسندۀ متن حوصلۀ شرکت در مباحث آن را بیش از علاقه اش به انگیزه های نوشتن این متن نداشت، به نگارش درآمد. نویسندۀ آن حسن (دکتر سید ابوالحسن ریاضی) است. از حیث متن و توصیف ِ مفهوم ِ موصوف، متن شایسته ای است. اما این که وصف کدام کیستی است، برآنم که سخنی نگویم، الا جمله ای در انتهاء. آنهم نه در رد و تأیید، صرفاً تعریضی اما نه دارای متن، تنها در حاشیه.
هنگامی که متن را بر من خواند، گفتم که آن را درج خواهم کرد ولی جواب نخواهم داد. چنین گفت و با عجاب شدیدی چنین نمود که « تو؟ تو؟ تو جواب نمی دی؟» پاسخ دادم که نه! جواب نمی دم. و افزودم که او تجربۀ خود یابی ای را که حاصل ِ ماحصل جدایی است ندارد و اگر داشت، شاید در می یافت که چرا و چگونه آدم می تواند در مقام جنگ نباشد (تا نیازی به پاسخ پدید نیاید).... متن او چنین است:
"ارتدکس صفتی است که به وضوح بار مذهبی، معنا و سیاق مذهبی و شالوده ای دینی دارد. ارتدکس واژۀ تعین یافتۀ کسی است که در سلوک شخصی، نوع اندیشیدن، چکونگی برقراری رابطه با دیگرای، فهم جهان هستی و...بیش و پیش از آنکه به عقل و اندیشۀ بشری اتکاء کند، به آموزه های پیشینی و متآثر از الزامات دینی وابسته است. به عبارت دیگر نمی اندیشد، اندیشه می شود، اندیشه شدنی صُلب، لا یتغیر، بی رحم - حتی نسبت به خود فرد- و بی پرسش. ویژگی ممتاز یک ارتدکس ارزشهای قدسی یا شبه قدسی و لاهوتی است. گویی سنگ محک و شاهین ترازوی تمامی اعمال، افکار ورفتار شخص این جهانی نیست. پس باید آن را در هر شرایطی پاس داشت و با آن همه چیز را سنجید. ارتدکس اساساً ایدئولوژیست است. از این روست که میان یک مسیحی، مارکسیست، مسلمان، بودایی، یهودی، روشنفکر، لامذهب،...که به پسوند و صفت ارتدکس متصف است، تفاوتی نیست. ارتدکس، تمامیت خواهی تنزّه طلب است که در عین رنجبار بودن زندگی اش، راحت زندگی می کند. زیر پایش محکم است، او در میان زمین و آسمان معلق نیست و چو بید بر سر ایمان خویش نمی لرزد.
ارتدکس یک کشیش بالقوه است. طنین صدایش بی لرزش و ضرباهنگ گام هایش استوار است. ایمان خدشه ناپذیر او تفتیش هر عقیده و داغ هر صلیبی را موجه می کند. ثبات او پایه و مایۀ اشرافیت رفتاری اوست، چه او خود، مناسک است. دیالکتیک درونی او و باورهایش موجب می گردد تا نتوان میان این گزارۀ مهم تمایز قائل شد که: «او به ارزشها بها می دهد یا ارزشها با او بها می یابد». مغناطیس دو قطبی او عامل جذب سایر مغناطیس های همنام و براده های ناچیز و دفع سایر مغناطیس هایی است که خود داعیۀ جذب دارند؛ یعنی ارتدکس های دیگر.
در نظام معنایی ارتدکس، بنیادگرایی یعنی زیستن در لایه های زیرین و پنهان با اصالت مطلق پایه های در خاک، دلبستگی به ستون های زمخت، فاقد ظرافت، صرف نظر از آنکه بر آن پایه ها بنایی استوار است یا نه؟ زمین لرزه ای سالهاست اجزاء زیستی را منهدم کرده است یا خیر؟ تناسبی میان پایه با سایر بخشها وجود دارد یا ندارد؟
-به اسماعیل خلیلی نگاه و نوشته شد. 13/6/85."
تعریض مقرر: آنتی تز ارتدکسی عشق است. ارتدکس هرگز عاشق نمی شود و اگر شد، او نیست. مسأله هماره «دیگری» است. پذیرش دیگری، نافی ارتدکسی، جذبه اش، ناهی ارتدکس وحضور یا وجود معنایی یا معنا بخش اش، ناقض و رافع ارتدکس است. عاشق، ارتدکس نیست.

؟- دربارۀ فلسفۀ زبان، به قلم مرتضی بحرانی

2008-04-02T06:23:00.003+04:30

این مطلب که در نوزده سپتامبر 2006 در گفتگاهی قدیمی منتشر شده، به اینجا انتقال یافت.

مرتضا (دکتر مرتضا بحرانی) در ادامۀ تأملش بر نفس خود-نگاری، بویژه در منظر عام و در نقدش بر این کار و در ادامۀ نقدش بر مقام مضمحل معترف، متن دیگری نگاشت که برایم از حیث بازشناسی مفهوم این امر (نوشتن) ارزنده است و گویا برای او هم انگیزنده. بر این متن عنوانی جز علامت سؤال نهاده نشده. من هم به همین صورتش می آرم:

به ظاهر انسان دو گونه عضو دارد: اعضا بيروني و جوارح داخلي. احتمالاً همه آنها با درد آشنايي دارند. چشم، گوش، بيني، دست، ، و نيز معده، نخاع، حلق، استخوان. اما دو عضو دندان و زبان حد ميانه‌اند، نه كاملاً بيروني و نه تماماً دروني‌اند. البته دندان زياد ديده مي‌شود ، شايد بيروني باشد و نيز دير درد و دراز درد است. زبان، تا بريده نشود، درد ندارد. امّا آيا واقعاً زبان درد ندارد؟ چرا پزشك متخصص زبان – در رابطه با بيماري و درد و نه لكنت كه امري ذهني است تا زباني- وجود ندارد؟ آيا چون زباندرد وجود ندارد؟
اين پرسش محل تأمل بوده است كه نوشتن (كه صورت مكتوب گفتن است) چرا و براي چه؟ معمولاً درد با حركت و شورش و پيچش همراه است و بيدردي با سكون و آرامش. اگر فرض كنيم كه سخن گفتن نوعي حركت و نحوه‌اي شورش و قالبي از پيچش است و دالي به نوعي بيماري، در كجاي انسان مي‌توان به دنبال محل درد گشت؟ آيا مي‌توان زبان را محل دردِ گفتن دانست؟ آيا سخن و كلام نشانه ای بر درد زبان نيست. متكلم تنها زباندار نيست، بلكه دردِزبان-دار نیز هست و اگر انساني از اين درد، عاري باشد از سخن گفتن هم عار دارد. در يك گفت‌و‌گو، دردِ زبان ميان دو نفر در جريان است و وقتي در جمعي ساكتي سخن نمي‌گويد چه بسا حاکی از سلامتي و بیدردری زبان او باشد( اگر چه او ممكن است نحوه‌اي از گوش درد داشته باشد كه دردش، شنيدن است و مي توان در ادامه اين را هم به تأمل نشست).
مي‌توان استدلال کرد که اين بيماري – يعني سخنگويي- به نحوي مضمر طبيبان زيادي داشته باشد. اگر در عالم پزشكي، متخصصي براي اين درد نيست و اساساً آن را به رسميت نشناخته‌است، در عالم بيرونِ پزشكي، اين درد را هم به درمان نشسته‌اند. و البته جاي تعجب و تأمل است كه با اين همه درد – اين همه سخن و اين هم گفت‌و‌گو در عالم و آدم – كسي نه آن را شنيده نه صداي آن را. آيا مي‌توان آن طبيبان غيرمدعي را همين عالمان علوم‌انساني دانست كه در صدر آنها فلاسفه قرار دارند؟ جاي تعجب بيشتر اینكه در ميان همه آنان، اين طبقه (فيلسوفان) چگونه بي‌شناختِ اين درد، آن همه تجويزها و درمان‌ها را پيشنهاد كرده‌اند؟ اگر عالِم‌ انساني داروگر اين درد است – بي‌آنكه از درد شناخت داشته و ماهيت آن را درك كرده باشد، هنرمندان (گويي در سكوت و خلوت خود اين درد را حسشناسی كرده و) تسكين بخشان آن درد بوده‌اند. چرا صاحب درد، ديگران را به شنيدن مي‌كشاند؟ آيا صدور درد از او در قالب هنر و جلب مخاطب، از اين گونه تسكين نیست؟ او با صاحب مخاطبان شدن و در واقع با تعميم درد و شركت دادن ديگران، از غلظت آن مي‌كاهد و لختي آرام مي‌شود. اين درد حتي اجتماعي نيست چون انسان در خلوت خود هم حرف مي‌زند، [البته فعلاً بماند] و مي‌نويسد، داد مي‌زند و آه مي‌كشد؛ زبانداري امري اجتماعي نيست؛ امري انساني است. اگر بريدن زبانْ، دردِ حسي را به او متذكر مي‌شود، زبان بريده از آن دردِِ گفتن هم مي‌رهد (البته؟) دو درد با هم تلاقي مي‌كند يكي مي‌آيد و يكي مي‌رود اگر چه شايد هر دو براي لحظه‌اي. و نيز همچنان كه آن دردِ پيشين امري انساني بود نه فردي يا اجتماعي، آيا اين درد و تشرف به اين بيماري ارادي است يا غيراداري؟ اين كه گويد از لب من راز كيست؟ از اين زاويه گويي درد بر او بر حمله آورده و كسي از بيرون، با عملي كه ناشناخته است، ميكروبي به او تزريق كرده است؛ سمي كه به محض ورود به ذهن زبان را به حركت در مي‌آورد و لذا در اين حالت صاحب درد، دردآور را ،در عين اتحاد، بيرون از خود مي‌بيند: بشنويد اين صاحب آواز كيست؟ و در همين حال ديگران را طي امر به شنيدن، در تسكين به ياري مي‌طلبد. و از سویی، گاهي اين درد خود خواسته و از ناخودآگاه – نه از بيرون- جاري مي‌شود. درد براي او لذت‌بخش مي‌شود. بنابراين به منبر مي‌رود، پشت‌ تريبو قرار می گیرد {وقلم به دست گرفته و بیاض مي‌سياهد} و نفس‌كش مي‌طلبد و براي پیشگیری و یا درمان اين حالت دسته‌اي ديگر از آن اطباي غيرمدعي (حكيمان / امامان) گفته‌اند كه زبان چون مار است و نيشش گزنده، و او را در زندان خموشي بايد گرفت به قفل لب و زنجير دندان، و مباد كه اين دو حارس، درمانده و وامانده آن زنداني شوند. و اي عجب كه آن زندانی حتي در فرار هم به اين دو حارس نيازمند است؛ تا لب و دنداني نباشد مخرج صوتي محقق نمي‌شود و صدايي خارج نمي‌شود و سخنی گفته نه و دردي ابراز نی، و چه عجيب خلقاني اين دواند: هم گماشته بر زنداني و هم كمك‌يار او تا نفرارد و بفرارد!
اما چرا با اين همه درد، نيست پنداشته شده و چرا اين همه صداي درد به گوش نيامده و اين همه حركت به چشم و اين هم درد حس نشده است؟ اين هم از ماندگي‌هاي ذهن است كه مي‌بايست با زبان، كلمه را ايراد كند: در لحظه لحظه‌اي كه ذهن از اين درد آگاه ‌شده، با بيان آن درد در قالب كلمات و اصوات – در شکل درد- دردْ آغاز و بيماريْ فراموش شده است. بيان درد به زبان درد، زباندردي را به خفا برده است: "اين زبانْ كه سخن مي‌گويد، پس وضعش طبيعي و امرش بديهي است، پس دردي ندارد و نبايد داشته باشد". اين درد را نمي‌توان در دو لحظه دريافت و چون درد و بيان درد در يك لحظه روي مي‌دهد، تفطن و آگاهي به درد منفي مي‌شود.
البته که درد در اینجا یک استعاره، و لذا زبانْ، دردی حسی ندارد، بر همین قیاس می شود دیدن و شنیدن را نیز درد غیرجراحتی چشم و گوش دانست. با دردآمدن یک عضو، درد بالقوه عضو دیگر بالفعل آرام می گیرد. بنابرین وقتی زبان درد می کند (سخن می گوید) ، چشم و به ویژه گوش ساکت می شود و دیدن و شنیدن به تاخیر، و چون ،به شنیدن، گوش درد می آغازد زبان آرام می گیرد. بنابراين زبان نه تنها وسيله‌اي براي ايجاد ارتباط –كه بيشتر فلاسفه قديم و به ويژه افلاطون، بر آن تأكيد داشته اند و نيز نه براي سلطه در قالب گفتار كرداري- كه متأخران بر آن صحه گذاشته‌اند - بلكه دلالتي بر دردي پنهان آشكار، كم بسيار، و عميق است؛ دردي كه انسان را به تحليل برده و او را در حد حيوان ناطق تقليل مي‌دهد.

بهرام، پیام امـید

2008-04-02T05:59:00.003+04:30

این متن که در تاریخ هفتم اکتبر 2006 منتشر شده بود، از گفتگاه قدیمی بدینجا انتقال یافت.

هزاران سال پیش، در کوچی که هزاران سال به درازا کشید، کسانی که گمان می رود آغازگران دامداری و سپس کشاورزی بوده باشند، آریاییان، به سرزمینی که بعدها «ائران ویِج» و سپس «ایران» اش خواندند، پا نهادند. دامداران کوچنده، مردمانی سخت کوشنده بودند که زندگانی شان بیش از انسان «شکارچی - گردآور» بستگی ای چند سو با طبیعت داشت. طبیعت در تلاش آنان برای به سامان شدن و در دست گرفته شدن اش، بسیار بیش از خوراک و پناهگاه بدانان می داد و آنان بسیار بیش از آنچه نیاز ِ تن را در دوران چندصد هزارسالۀ «شکار- گردآوری» بر می آورد، از طبیعت می خواستند و با آن می آمیختند.
در زمانی بین هفت تا شش هزار سال پیش، هنگامی که هنوز بسیاری از آنها به سوی جنوب شرقی فلات ایران ، به سوی هند، رهسپار نشده بودند، دماوند آتش فشانی می کرد. آنان که در اطراف و در جنوب این کوه گران پراکنده شده بودند، از این آتشفشانی بسیار در رنج بودند. بیش از گدازه ها، دودی که از دماوند بر می خواست، بر گسترۀ پهنی از فلات می گسترد و بر تمامی آن گستره می بارید. بارش دوده، گیاهان را می پژمرد، ستوران و دامها را رنجور می کرد و می کشت و برکت زمین را از آریاییان می گرفت. زنان و مردانشان در شکنج درازناک ابرهای تیره در آسمان و مغاک ویرانگری که بر زمین ستم می کرد، می افسردند وکودکانشان از دست می رفتند. آریاییان این ابرها را که تیره بودند و روزگار را تار می کردند، «وَریترَه» می نامیدند. «وَریترَه» برای آنان و نزد همخوانوادگانشان که بعدها به هند رفتند، به معنای دیوسیاه است. بارانی که از ابرهای بر آمده از دماوند سپیدگیسوی دوستداشتنی می بارید، تا پاری چند، بارانی سیاه و دژخوی بود که برکتی نداشت. در آن دوران نیز، همچون امروز، بادهای باران آور و ابرهای بارانزا از شمالشرق و شمال فلات به درون فلات بال می گشودند. این ابرها که سپید بودند، در تلاقی با ابرهای سیاه، وَریترَه، آذرخشهای بسیاری پدید می آوردند که در نگاه مردم آریایی، جنگ افزار نبرد ابرهای سپید با ابرهای سیه به شمار می آمدند.
آنان ابرهای سپید ِ برکت دارِ ِبارانریز را «وریتره غن» و بعدها، «وریتره زن» یا «وریتره هن» خواندند.
در درازنای زمانی هزارساله، آریاییان، دیده وران نبرد همیشگی وریتره هن با وریتره بودند؛ نبردی که برایشان برکت می آورد؛ گیاهان را بر زمین می رویاند؛ از نابودی ستوران و دامشان می کاست؛ چشمه ها را افشان می کرد؛ خوردنی و پوشیدنی از دام و گیاه فراهم می ساخت؛ بیماری را به اندک می رساند و کودکانشان را زنده می داشت. آنان آتش برجای مانده از آذرخش جهنده از کوشش ابر سپید بر ابر تیره را گرامی می داشتند و در نگهداریش تلاش می کردند. تا آنکه پس از نزدیک به هزار سال از این کشمکش، ابر سپید برای همیشه بر ابر سیاه پیروز شد. دماوند خاموش شد ، آتشفشانی اش فرو نشست و ابرهای تیره ای که از دوده های دیو سیاه بر می خواستند، از فراز کاشانۀ ایرانیان برچیده شدند.
آریاییان چنین فرجامی را بس گرامی داشتند. آنان که هزار سال، مادر و پدربه فرزند، از دژخیمی و تیره گری زندگانی و دردآوری ابرهای سیاه گفته بودند و هرگاه که ابری سپید از فراز دماوند سرک کشیده بود، در آرزوی نبردی جانانه و سپس پیروزی، به تماشاش نشسته بودند و آتشش را پاس داشته بودند، در نبودش مویه ها کرده بودند و در آمدنش شادیها، این نابودی تیره دل سختسر-ابر سیهکار را به جان گرامی داشته و در روان خود ابدی دانستند. پیروزی ابدی نور بر تاریکی: «یزدان به کمال شد پدیدار/ وهریمن زشتخو فراری».
اسطورۀ پیروزی سپیدی بر سیاهی بدینگونه به تمامی فرهنگ آریاییان ره یافت و در روان همه آریاییان ماندگار شد. این کوشش و سپس امید هزار ساله که آنک رسیده بود، چنان ناقوسی در همۀ ادیان، اندیشگان، اندرزگان، ارزشگان و باوران ِ آریاییان تنین افکند که همگی تاریخ پس از آن را از خود آکند.
«وَرَه رَهَن» که پیروزی از آن ِ او بود، با گذشت زمان، در دگرگشت ِ زبان، ورهرن شد. سپس، ورهرام و سرانجام، بهرام؛ پیام آور امید.
من این تاریخشناخت را از آموزگارم، فریدون جنیدی - که زندگیش پاینده و پایندگیش دراز باد- فراگرفتم. نمی دانم که ارتباط استواری میان این رهیافت فرهنگی ایرانیان با افسانه و اندیشۀ سوشیانس هست یا نه. شایست گمان نداشتن، که چنین باور ِکهن -نمود ِ دیرمانی را با دگر باورهای امیدآفرین بنیادین هیچ بستگی درکار نباشد. اما می دانم که ناتوانی نهادهای جامعه را با اندیشۀ هزاره بستگی بسیار است؛ هراندازه که نهادها درمانده تر باشند، در گذر کردن از گردنه ها و گشودن گره هایی که بر راه نیک فرجام یافتن امیدها و پایش سختیها و نمودمندی ارزشها زده شده اند، اندیشۀ هزاره و آمدن نجات دهنده، بیشتر توان خواهد یافت و چنگ زننده تر در فرهنگ خواهد نشست.
«پیام امید به روشنفکر مسوؤل » عنوان اثر دیگری است از زنده یاد علی شریعتی، که در آن تفسیری تاریخی- روانشناختی از «سورۀ روم» به دست می دهد. آنجا بر این باور پای فشرده می شود که امید نوری است که در دل دردآگاهانی که راه جویی را بر خود بایسته می دانند، می تابد و به خجستگی این تابش، اینان خود از راه نمی مانند و نمی گذارند که دیگران نیز از پای بیفتند.
اینک دیرگاهی است که سیمای آیندگان این مرز و بوم در تیرگی ابرهایی پوشیده شده است. اما چهره گشودن و خندانی آن سیما را بهرامی می بایست یا سوشیانسی؟

سیــمـرغ

2008-04-02T05:03:00.002+04:30

این متن که در بیست و دوم ژولای 2006 منتشر شده بود، از گفتگاه قدیمی بدینجا منتقل شد.

ساعت حدود هشت شب بعد بود که از خواب بیدار شدم. تقریبا همه قبل از من بیدار شده بودند. از دیشبش کسی نخوابیده بود و تازه حدود ساعت سه بعد از ظهر این روز بود که یکی یکی از حال رفته بودیم. خود استانبول هم مانند یک شهر زلزله زده بود. ما ساعت یازده قبل از ظهر برای خرید قوت لا یموتی بیرون رفته بودیم. مردم همه سراسیمه بودند و هر کس داشت تلاش می کرد که امکانات اولیهء بقاء را تا آنجا که می تواند فراهم کند. از همه بدتر وضع اسکله های بندر بود که مانند لانهء مورچگان شده بودند، البته از نظر ازدحام، وگرنه از نظر نظم، هیچ شباهتی به رفتار مورچگان نداشت. همهء کسانی که در بندر بودند در تلاش بودند که از ترکیه بروند و در این کار مبارزه ای تا حدّ مرگ جریان داشت. شاید حق داشتند؛ چون ترکیه آستانهء منطقهء متلاشی شده و یکی از بُحرانی ترین مناطق بود که به آسانی می توانست به تلفات سنگینی دچار شود؛ از هم اکنون سیل جمعیت از آسیای میانه و بخصوص از قفقاز به اینجا سرازیر شده بود- مثل همیشهء تاریخ، جغرافیا، جغرافیای سلسله مراتب امنیت بود؛ توانگران و توانمندان قفقازی راهی ترکیه می شدند تا توانگران و توانمندان ترک راهی اروپا شوند و باید مطمئن بود که توانگران و توانمندان اروپا راهی قاره جدید می شدند. امنیت هیچگاه برای همه یکسان و یک اندازه نیست. غذا خریدن ما بیش از سه ساعت به درازا کشیده بود؛ گذشته از اینکه شهر، شهر بحران زده بود، ما هم ایرانی بودیم و از همین حالا با نگاههای سه گانه مواجه می شدیم؛ نگاهی از سر ترحّم، نگاهی از سر تنفّر که ما را به دیدهء مزاحمانی دست دراز به خوان محدود می نگریست و نگاهی دیگر آکنده از تنفّر که ما را به دیدهء مقصّر می نگریست. ما به پنج دلیل ِ دین مان، نژادمان، حضورمان در آن نقطه از جهان و دور از سایر هم وطنانمان و به دلیل سرنوشتی که زادبوم ما و مردم ما بدان دچار شده بودند، در تک تک و در همهء چشمخانه های چشمها محاکمه، بی درنگ محکوم و در فوّارهء خونابهء زرد همان نگاههای مذاب، مجازات می شدیم. در نگاههای مذاب! چه حقیقت ملوّنی! نگاه مذاب عاشق کجا، نگاه مذاب عابد کجا، نگاه مذاب معشوق ِ ملتهب کجا، نگاه مذاب مادر یا پدر شیفته کجا، نگاه مذاب کودک آکنده از احساس گناه در مقابل نگاه شماتت گر معلم کجا و...و نگاه مذاب قاتل خشمگین کجا؟ چه می کشند فرزندان آدم از این نگاههای مذاب؟ و من چه نگاههای مذابی را پاس نداشته ام و چه نگاههای مذاب آشوبگری که بر تمنای حقیقی نگاههایی به ناروا نیفشانده ام؟ تنها شانس مان این بود که هنوز همهء ساکنان این شهر بی ترحّم آنچنان در فشار و تنگنای تنازع بقاء فردی شان بودند که فرصت و صرافت اجرای حکم را نداشتند. به خوبی می شد دریافت که اگر همبستگی ای شکل بگیرد، قبل از آن که در تلاش معاش برآید، به فکر آن می افتد که هم از این مقصّران انتقام بگیرد و هم نان خوارانی را کمتر کند تا دیگران شانس بیشتری برای ماندن داشته باشند. گرچه جالب آن بود که جمعی از این فرهیختگان ِ خود-خواندهء نسل انقلاب اکنون حسِّ طلب ترحّم را هم تجربه می کردیم؛ در سوی جامعهء میزبان (میزبان؟) هم امّا می شد کاملاً با رگ و پوست و خون دریافت که منطق انسانی از این نظر هنوز خیلی جوان است و به تفاوت بارزی با منطق کایوت ها (سگ های زرد وحشی) نرسیده است. هر جا می رفتیم کسی حاضر نمی شد چیزی به ما بفروشد؛ یکبار که یکی از دوستان ما می خواست بهای به مراتب بیشتری برای خرید نان بپردازد، چیزی نمانده بود- علاوه بر رگبارِ بی امانِ مسلسل ِ فحش ها که جای خالی در فضا نمی گذاشت و نشان می داد که واقعیت گرسنگی ما در مقابل واقعیت های سخت دیگر هیچ نیست و مانند جانمان به پشیزی هم نمی ارزد- کارد بلندِ دکان دار را هم در اثنای غلیان مجوّف حباب های برّاق خون بر پاره پارهء رگهای گردنمان ببینیم. تا اینکه به « تکسیم» رفتیم، که شیعه نشین بود و ایرانی نشین و چه التماس ها کردیم؛ بسیار نگران بودیم و چه توجیهات بنا کردیم که مبادا بدانند کارمند دولت بوده ایم، تا نکند که طرف ما از پناهندگان باشد تا برسر لج نیفتد و ناز کمتر کند و با ما راه بیاید ... نان و جعفری و ماهی تن نصیبمان شد؛ قوت نه چندان سیر کنندهء هشت نفر به پنجاه هزار لیر ترک، تا پاری چند باز بمانیم.
از صدایی بلند بیدار شدم؛ یکی داشت سر یکی دیگر داد می کشید «کدوم خا... گفته همهء ما باید با هم باشیم؟ این که شما منو دوره کردین که یا همه یا هیچکس مهمل و مسخره س. این ک...هم که گفته من صد و بیست میلیون لیر دارم، گ... خورده».
اژدهاها بیدار شده بودند. چه کسی گفته بشریت فقط در فجایع مصیبت بار بشریت می شود؟ (رومن رولان در جان شیفته) هیچکس نمی داند بشریت کِی بشریت می شود: اگر در زلزله بم هزاران جان پاک برآمدند که دست افتادگان بگیرند، هزاران تن دیگر در جستجوی غنایم از راه رسیده یا بر جای مانده کوشش می کردند. آماده بودم اگر آن کاردی را که ظهر در دست نان فروش سخت دندانگرد دیده بودم، به دست می آوردم، تمامی حقّانیت را یکجا تحقق بدهم! و نمی دانم که دیگران چقدر حقّانیت ِ باورشان را آمادهء کاردافشانی بودند. این حقّانیت چیزی جز آنچه منافع جمعی اش می پنداشتیم نبود و چه کسی می داند که بقاء فردی چقدر، چقدر، در گرو این تفسیر از منافع جمعی بود؟! صدا ادامه می داد «اصلا پول داشتن و پول نداشتن من چه ربطی به این داره که می خوام برم یه گوری و یه خاکی به سرم کنم؟ شماها همون کسایی نیستین که به هر چی مخالف دموکراسی س فحش خار مادر می دادین؟ بابا منم حق دارم جنازمو هر جا خودم می خام چال کنم. کسی چه می دونه که باید چکار کرد؟ هر کسی باید برای خودش تصمیم بگیره، نه برای دیگران! آخه کی می دونه آینده چی می شه؟». من همین طور که دراز کشیده بودم، به «آتیه»ی مخملباف در ناصرالدین شاه آکتور سینما فکر می کردم. آتیهء مردم ما در کجاست؟ در آنکه چون قوم یهود آوارگان ابدی باشیم؟ در اینکه کسی پیدا شود و در بازیهای این جهان گرسنه بتواند مرده ریگ نیاکان را از حلقوم این گرسنگان بیرون آورده و باز ایران را بنا کند؟ کنند؟ کنیم؟ در اینکه عطای جهان پس از عزیزانمان را به لقایش ببخشیم و به هر ترتیب شده به ایران برگردیم؟ و تازه که چه بشود؟ که تاریخ را از نو آغاز کنیم؟ کنند؟ که آشفته و خونین دل در آن حفرهء تاریخ، ایران، به دنبال بقایای گذشته یا راههای آینده بگردیم؟ ایران امروز، نه راهی در تاریخ، که حفره ایست در آن و مگر در این حفره گنج یافتن، تنها شامل گنج هایی نخواهد بود که فقط انبان افراد را پر می کند امّا برای دیگران و آیندگان هیچ ثمری ندارد، که هیچ، بلکه برای آنها شوم است و مشئوم؟ چرا که هر کیسه که بر می داری از سهمی که دیگری می تواند بردارد، می کاهد، بی آنکه چون کیسهء گندم دهقانان چیزی نیز بر زمین بیفشاند و برای دیگران نیز امیدی بپرورد. و مگر آینده بی گذشته معنایی دارد؟ مگر می توان بر زمینی که نیست تخمی افشاند؟ حالا چه ثمر بدهد، چه ندهد. امّا بر آنچه نیست، نمی توان کاشت. به علاوه چه بکاری؟ مگر اگر گذشته ای نباشد، چیزی برای کاشتن خواهد بود؟ و به طریق اولی چیزی برای درویدن؟ دهقان سالخورده چه خوش گفت با پسر، کِی نور دیده بجز کِشته ندروی. و تازه چه کسی بکارد و بدرود؟ وقتی که فرزندان دهقان در حیاط خلوت این شهر غریب، طربناک و سرخوش یا وحشت زده و نگران یا در پی افشاندن تخمی ناخواسته در زمین دیگران یا در انتظار کمک همسایگان یا بی رمقی برای اندیشیدن به تخم و شخم و باران، پرسه می زنند و اگر هرزگی نکنند، راهی نیز به کِشتگاه پدری ندارند که خیشی در آن برانند، خشک خواهد شد. و تا کنون نیز همین بوده است که خشک آمد کِشتگاه من، پیش کِشتگاه همسایه (نیما). در این حفرهء باقی مانده از زمان، ایران، خشکی اگر هست، از همین توست، ای جامه به خود پیچیده! برخاستم.
دهقان زادهء چهارم داشت می گفت «ببین ما نمی گیم شما اینقدر داری، ما می گیم اگه داشته باشی، خودت حساب کن، همین غذای امروز رو در نظر بگیر، با اون پول می شه دو هزار و چهارصد وعده که اگه روزی دو وعده بخوریم، می شه هزار و دویست روز، یعنی، یعنی» و بلند حساب کرد « چهل ماه، آقا جون سه سال و چهار ماه. تازه اگر پول بقیه رو هم روش بذاریم، ما بیش از پنج سال یا همین حدودا می تونیم زنده بمونیم. کم که نیست». دهقان زادهء هفتم هم گفت «بعله آقا شما ناراحت نشین. الآن ما فقط باید به همین فکر کنیم. خوب در این مدت یا خیلی زودتر برنامه ای خواهیم ریخت و از سردرگمی بیرون میایم، فعلا یه راهی باید برای بقاء پیدا کنیم ولی بعدش برنامه ریزی می کنیم». این دو تنها کسانی بودند که برای خریدن غذای امروز داوطلب نشدند و بعد هم از بهای اون و سهم خودشون پرسش نکردند.
دهقان زادهء پنجم که گویا به دلیل پول بسیاری که همراه داشت، مورد بازخواست بود، بهای غذای آن روز را پرداخته بود.
دهقان زادگان اول و ششم که در مدت دعوا ساکت مانده بودند، وارد گفتگو شدند و از همه خواستند که رفتار خود را کنترل کنند. دهقان زادهء ششم گفت «ای آقا ما به اینکه ایشان چقدر پول با خود دارند، نباید اصلا فکر هم بکنیم. الآن مملکت ما مصیبت زده است آقا. البته من هم معتقدم که الآن مسألهء ما مسآلهء بقاست. بعله، بعله، بقا. همهء امیدهامون از بین رفته ولی ما باید باقی بمونیم».
دهقان زادهء دوم به میان آمد «من نمیگم مسألهء بقاء مسألهء کمیه ولی واقعاً همه چیز نیست. ما الآن با یک چیز، یعنی فقط با مسألهء بقاء روبه رو نیستیم. خیلی چیزهای دیگه هم هست».
دهقان زادهء پنجم- مثلاً چی؟ مرد حسابی، همه چی نابود شده. الآن هر فلسفه و فلسفه بافی ای مسخره س.
دهقان زادهء دوم- خود همین مسألهء بقاء که میگی، یعنی چی؟ مثلاً اینکه تو صد و بیس میلیون لیر داری. اگه ما بیایم تو رو از بین ببریم، هم خیالمون راحت میشه که این پول دیگه در اختیارمونه ، هم اینکه اونو باید برای هف نفر مصرف کنیم، نه هش نفر.
دهقان زادهء پنجم- خوب باشه اگه خ...و دارین حرفی نیس. ولی مرغی که انجیر میخوره نوکش کجه. اینم بقاء!
دهقان زادهء دوم- یعنی اینکه اگه ما اهلش باشیم مسأله ای نیس.
دهقان زادهء اول- آقا بس کنین. این طرز برخورد کمکی که به ما نمیکنه، هیچ، بدتر اعصابمونم خُرد میشه. خود این بقاء هم در خطر قرار میگیره. خوب بعله، مسأله، مسألهء بقاست. ولی همین مسأله خیلی چیزا رو با خودش ایجاد میکنه. دهقان زادگان محترم! همینکه مسأله، مسألهء بقاست، یعنی اینکه هر کس هر کاری میتونه باید انجام بده. دهقان زادهء پنجم هم در تنهایی با مشکلات زیادی رو به رو میشه. اصلاً تو این شهر اولین نفری که بفهمه یا متوجه بشه که ایشون اینقد پول داره، اصلاً دیگه هیچ تضمینی برای زنده موندنشم نیست. ما الآن ساکنان یک کشتی هستیم که باید با تمام وجود، به نظر من، به هم کمک کنیم. اصلاً هم عقل اینو میگه هم حکم دینی ماست.
در این میان دهقان زادهء هفتم به سراغ دهقان زادهء هشتم آمد و به آهستگی در گوشش گفت « دهقان زادهء اول راه درستی میره. نباید دهقان زادهء پنجم رو سر لج انداخت. باید با آرامشِ خودمون کاری بکنیم که اولاً راستشو بگه، بعدشم با ما کنار بیاد. به علاوه یه چیزی میگم جون ِ دهقان زادهء هفتم فعلاً به کسی نگو!». او در سکوت با بستن پلکهایش و حرکت سر تأییدش کرد و اطمینان داد که چیزی نخواهد گفت. دهقان زادهء هفتم ادامه داد «من میدونم که از پولهایی که برای سفر داده بودن هنوز مقدار قابل توجهی باقی مونده. البته مطمئنّم که کسی که پولا رو در اختیار داره نمیخاد فقط برای خودش برداره. اینو گفتم که خیلی ناراحت نباشی. البته اونا دلارن که از لیر هم ارزششون بیشتره». دهقان زادهء هشتم گفت «چقدره؟». دهقان زادهء هفتم گفت «دقیقاً نمیدونم ولی فکر نمیکنم از هزارتا کمتر باشه». دهقان زادهء هشتم داشت با خودش فکر می کرد که راز را نگه دارد و چیزی نگوید یا اینکه به کمک اعصاب متشنّج و اذهان نگران جمع بشتابد که هزینه اش، از دست دادن اعتماد دهقان زادهء هفتم بود. اعتمادی که می توانست در شرایطی دیگر هم کارگشا باشد و امکان ارزنده ای برای کمک به جمع در اختیارش بگذارد. امّا ادامهء گفتگو او را از شکنجهء یکی از بی نهایت تصمیم گیریهایی که دو سوی اخلاقی دارند و نیازمند محاسبهء عقلانی ارزشهای نه چندان قابل اندازه گیری هستند، رها کرد:
دهقان زاده ای گفت «آقایان برای این چند روز یا شاید حتی چند ماه خیلی هم جای نگرانی نیست، بی پول بی پولم نیستیم. حدود نهصد و خورده ای دلار هست که فعلا میشه ازش استفاده کرد». در جامعه ای هزارتو که ابهام، طبیعت اولیهء رفتارها و معنا، نه در یک واژه و نه حتی دریک گزاره، که در یک حکایت و گاه در داستانی هزار و یک شب گفتنی، نهفته است، هیچگاه پاسخ بدین سؤال ساده نیست که حقّ السّکوت اطّلاع و سپس رازداری ِ اطّلاعاتی که متعلق به همه و حقِّ همه هست، چقدر است؟ چقدر؟ و بیان، چه بهایی در درون و دربیرون دارد؟
دهقان زادهء اول که داشت با خودش فکر می کرد که دیر یا زود باید راهی برای غلبه بر فضای سنگین روابط بین افراد پیدا کند، گفت «خیلی ممنون که این خبر رو دادین. به این ترتیب لااقل خیالمون از این بابت راحت میشه. ولی باید فکر کنیم که هر چه سریع تر از هتل به یه جای دیگه بریم».
این سخن، بر خلاف تصور اولیه، جمع را بیشتر به یاد موقعیت شکننده و نااستوارشان انداخت. در این میان دهقان زادگان چهارم و هفتم که ظاهراً بیش از بقیه مسألهء بقاء را مسأله ای جمعی می دانستند، به شتاب گوی سخن از یکدیگر ربودند که «با هم یه خونه بگیریم» و «الآن که یه عدّه دارن شهرو ترک میکنن بهترین وقته که یه جای ارزون گیر بیاریم» و هر یک در تأیید سخن خود و دیگری جملاتی چند سخن گفتند. بارومتر اقتصادی طبقات و شخصیت های مختلف برای صید در انواع آبها کارآیی یکسانی ندارد.
هر کس در این باره چیزی گفت. همه موافق بودند که باید هر چه زودتر از اینجا رفت. اما نگران بودیم که امنیت نسبی هتل را از دست بدهیم. باز هم مسألهء بقاء به شکلی دیگر رخ می نمود و چه تلوّنی هم داشت این بت عیّار. شرایط بحرانی به شکلی مضرّس مسألهء بقاء را زنده نگه می دارد و مگر مست باشی که در نیابی که بُحران در کمین است و سنگی گران در راه و تلاش همهء آنان که برای تو برای من برای ما برای ماندنمان کوشیده اند و جان باخته اند، چون نقش بر آب می رود که محو شود و اگر مست نباشی و رو برگردانی که دیگران را فرا خوانی و ببینی که مستان سلامت می کنند و کسی را چشمی برای این نگرانی نیست، باید که چون همان آب روان شوی، وگرنه سنگ خواهی شد؛ تُـو، خُـود، هَمـان، سَنـگ خواهی بود. شکل مُضرّس بُحران، همچون آیینه کاری حرم ها نمی گذارد رو به سویی کنی که خود را و دیگری را و انبوه خلق زائر را نبینی؛ چه به زیارت آمده باشی، چه تماشا، چه تنها به دنبال گمشده یی، مجبور به دیدنی.
گفتگو دربارهء رفتن یا ماندن مجدداً و طبیعتاً به بحث بقاء کشیده می شد و کشیده شد و چون چنین پرسشی آفریدهء بحران و تنازع بود، این آفریدگار فرمان می داد که سویهء دیگر پرسش نیز عیان شود: آوازه خوان یا آواز؟ فرد یا جمع؟ شاید کسی را نمی باید یارای آن باشد که از خود دم زند. لااقل پاسخ بر آشفته ای که جمع آشفته به تمنای سفر یکی از همسفران داده بود، باعث می شد تا خود او یا دیگری، دیگر تمنای خود را فاش نگویند. فاش گویی را مجازات چنان سنگین می افتاد که افتادن سنگ آسمانی را پذیرفتنی می کرد. گویا در تاریخ این قوم غریب افتاده همیشه می شد افتادن سنگ بر سرنوشت را نظاره کرد و بدان تن سپرد امّا فاش گویی را نه! تا آن که یکی از دهقان زاده ها گفت « خوب هر کس میتونه مسألهء بقا رو مسألهء اصلی خودش بدونه امّا اینم یه حقّه که اگه کسی نخواست میتونه ازش بگذره. اگر هم مسأله، مسألهء بقا باشه، بقاء فقط این نیس که زنده بمونیم. کیفیّتشم مهمه. خوب چه اشکالی داره که اصلاً در همین جا بمونیم و زندگی جدیدی رو شروع کنیم. ایران که همه چیز نبود».
این جمله نیز مانند خود آن سنگ آسمانی احساسات جمع را به اعماق زیستگاه تن و روحمان فرو برد .
تا ساعاتی که کسی شماره نکرد، همه به فکر فرو رفته بودند. دقایق زیادی گذشت. آداب دانان در این فاصله آداب خود به جای آوردند. اما سکوت، سلطان بود. فشار سنگین دقایق ِ گذشته بیش از آن که تداوم سکوت دوشین و ناشی از فشار خرد کنندهء فرود آمدن مشت آسمان بر زمین زندگی ما باشد، ناشی از تلخی ِ دشخوار مضامین اندیشه هایی بود که نسبت به هم ابراز کرده یا به وجود آن پی برده بودیم. عنصر حیاتی در این شرایط - و شاید همیشه- عنصر اعتماد است، نه پول. و حالا هیچکس نمی توانست آن را به ما ارزانی کند؛ اعتماد، محصول تکرار آزمودنها و تعدّد آزمونها نیست، بلکه تکرار آزمودنها و تعدّد آزمونها محصول بی اعتمادی است. اکنون در این هوای منجمد کریستالی و با این سَموم نفس کُش که در خزانه گرفت (سایه) کسی را یارای آن نبود که حتا برای شام گرفتن هم پیشنهاد دهد، چه رسد برای خانه گرفتن. شام غریبان آن شب برخی را اشک چشم بود، برخی را نیایش یزدان، برخی را آه های اجتناب ناکردنی، برخی را نگاههای خیره به افق های مبهم آینده. باز هم کسی نمی دانست که دیگران به چه می اندیشند. شاید باید حسّی روحانی شبیه حسِّ شام آخر می داشتیم. شاید باید هریک سر بر شانهء دیگری می گریستیم. شاید باید همهء بارهای بی سرزمینی، بی پناهی، تنهایی، داغ دیدگی، مصیبت زدگی، محنت آلودگی، تاریخ مردگی و هویت یابی در این زمان ِبه انتها رسیدن احتمال هر بازیابی را با هم بر دوش می کشیدیم. ولی افسوس که این تن ها بسی تنها هستند؛ بیش از آن که دریابیم که دریابی و دُریابی دو همزاد توأمانند و آه های سرد غم زده، چون گچ ِ کشته دقایقی چند بیش تاب نمی آورند، مگر آن که از پیش نقشهء اسلیمی یا گل و مرغ یا هزارباغ بر سقف نقش بسته باشد؛ که آنهم در این سرای وحشت جز آرزویی خام، به هیچ چیز دگر ماننده نیست.
نیمه شب بود که به صدای زمزمه ای خواب ها گسست. لحظاتی بعد دو به دو مشغول صحبت بودیم و بعد از دقایقی دیگر، سمفونی با همهء سازها آغاز شد؛ کم کَمک در اوج آمد پچ پچ ِ خفته . این بحر برآشفته امّا دیگر آرشی نداشت . با این حال، حال ِ سمفونی، هم آوازی، راه را گشود تا بی واهمه ای راهی شویم. نخستین پرتوهای نازک و زر- سیم گونهء آفتاب می دمید و روز آغاز می شد.
به خَورگاه ِ خونین پگاه، آنگاه،
مردان روز خود آغاز می کردند.
برای نام و نان و ننگ و آوازه
برای آسودن تن، آسایش تن ها
پر باز می کردند.
ولی افسوس، تنها پرواز می کردند...
همینطور که آرام آرام پیش می رفتیم، دریا از دور پیدا می شد که در آن پگاه چیزی از قیر دیشبش نمانده بود و گنبدی یکدست از طلایی روشن و بی غش با آسمان می ساخت؛ آسمان در دریا می غنود یا دریا به آسمان عروج می کرد؟ نسیمی که می وزید، گویی خبری از فاجعه نداشت. به راستی نسیم کوی یار بود. می رفتیم و می رفتیم و دریا نزدیک و نزدیک تر می شد. راهی سربالایی با شیبی ملایم ما را به سویش می برد و گویی دریا آغوش گشوده بود و آرام آرام ما را در بر می گرفت. نمی دانم به دریا رسیده بودیم یا نه، یادم به پیامی افتاد که پس از دریافت و بیان حسِّ فرو افتادن ِ سنگ و نوشتن ِ آن در اینجا، گرفته بودم:
بی دریا، کِشتی بی معناست
مرگ کِشتی ها، امّا، در دریاست.
بدون باورها، انسان بی معناست

مرگ آدمی، امّا، در انجماد باورهاست.

{این مطلب بخش دوم از یک تریلوژی است که بخش اولش با عنوان «به شادی تو» قبلا آورده شده و بخش سومش با عنوان « ای مرز پر گهر» بعداً آورده خواهد شد. کل این تریلوژی، خود یک بخش از یک تریلوژی بزرگتر است.از همهء خوبانی که دیدگاهشان را بیان کرده اند متشکرم و منتظر دیدگاه های دیگرشان}

ادامه و توسعۀ نقد دو مطلب پیشین

2008-04-02T04:52:00.004+04:30

این مطلب که در بیست و هفتم ژولای 2006 در گفتگاهی قدیمی منتشر شده بود، به اینجا منتقل شده است.

مطالب ذکر شده در عناوین پیشین ( عنوان های سیمرغ و به شادی تو ) در پی دارندهء واکنش های ابراز شده ای بود که از دید من مهم تلقی می شوند. آنچه را تا کنون دریافت کرده ام، در عنوان «سخنان ابراز شده درباره به شادی تو» عیناً آورده ام. دلیل اهمیت این مطالب برای من دو چیز است: نخست اینکه در مجموع ِ هر سه تریلوژی در صدد یک بازخوانی از روابط اجتماعی سطح خرد ایرانیان هستم و قطعاً سنگ آسمانی، سفر و غیبت ما از زیست بوم تاریخی خود، اطّلاع از فاجعه در غربت و غربت اطّلاع از فجایع میهن من، و بسیاری از ماجراها و اسامی و اشیاء و... که برخی هنوز آفریده نشده و به سخن درنیامده اند هم، ویژگی نمادین دارند. مثلاً آن سنگ فقط به تمثیل برگرفته شده از بنیادی ترین مبانی عقیدتی و کهن- نمودهای ایرانیان که همه چیز را به بخت و بخت را به آسمان نسبت می دهند، آسمانی خوانده شده است؛ این سنگ اصالتاً نه از آسمان آمده و نه می توانسته از آسمان بیاید. کالبدشکافی روابط اجتماعی سطح خرد هم در پی بازشناسی جایی است که این سنگ از آنجا شلیک شده است. از این رو بسیار نیازمند ابراز نظر کسانی هستم که با نقد و نظر خود مرا در این مسیر یاری کنند.
از سوی دیگر اسامی به کار گرفته شده در بخش نخست از تریلوژی نخست، اسامی واقعی همکاران من هستند که جدّاً برای همه شان احترام و اهمیت بسیاری قائل هستم. صرف نظر از این که هر کدام از همکاران خوبم را تا چه اندازه صادق و تا چه اندازه دارای شجاعت ابراز عقیده در همهء موضوعات و در عیان ترین مناظر (مانند تارنوشت) می دانم - همین طور خودم را- نکتهء مهم آن است که این جمع را یکی از بهترین ترکیب های ممکن می دانم. هر کدام دارای صفات ویژه ای هستند که در نوع خود نه تنها جالب و بسیار ارزنده، بلکه بسیار خاص و حتا گاهی استثنایی شان می دانم. از دید من، اگر چند نفری به این جمع افزوده می شدند، هم این ترکیب به کمال مطلوب می رسید و هم من از بهترین همکاران ممکن برخودار می شدم (مثلاً ایرج، حسین ن، حسین ق و جواد). از جمع این عزیزان چند نفری تا کنون نظر داده اند امّا یکی (دکتر نبوی که این مطالب را در شمار ادبیّات مدرن ارزیابی کرد! و ابراز نمود که با چنان ادبیّاتی مؤانستی ندارد) حاضر به ابراز نظر نشد و دکتر جاوید هم حواله به آینده داده است؛ گرچه من نیاز داشتم که نظرها را قبل از نگارش «ای مرز پر گهر» دریافت کنم.
یکی از نظرهای بسیار مهم را که یکی از همکاران عزیزم ارائه نموده و آن را هم عیناً آورده ام، چنین است:
«تا الان فکر می کردم وقتی آدم متوجه بازی میشه دیگه نمی نویسه. با خواندن این متن نمیتونم بگم از بازی خبر نداری و هم نمیتونم بگم جزو بازی نیستی و بازی نمیخوری و هم نمیتونم بگم سوار بازی هستی... خودت بگو کجایی؟»
این دو سطر را بسیار گرامی می دارم.
* من در بازی هستم. امّا هرچند بسیار گفته می شود که از بازی گریزی نیست؛ از نظر فلسفی آرزوی من زیستن در جهانی است که عاری از بازی باشد؛ آزاد ز هر چه رنگ تعلّق پذیرد؛ مگر بازی جز اَشکال متفاوت «اِعمال قدرت» یا به عبارت الاُخری، «واداشتن دیگری به کاری خلاف آنچه که در شرایط کاملاً آزاد بر می گزیند» است؟ به لحاظ فلسفهء امروز و بیش از آن به لحاظ جامعه شناختی، هیچ ارتباط اجتماعی بدون تبادل منفعت یا بدون تبادل منافع قابل تصوّر نیست. در هر ارتباط و به تعبیری روشن تر در هر کنش اجتماعی، در هر حال و همواره منفعتی داده و منفعتی ستانده می شود و تقریباً در هیچ شرایطی آنچه داده می شود با آنچه ستانده می شود، کاملاً برابر نیست و لذا رابطهء عاری از سلطه در جهان واقعی امکان ناپذیر است. از جمله هر ارتباط زبانی و هر کاربرد زبان همواره در حال اِعمال نوعی از ریز- قدرت (میکروپاور) است. لذا در نقدی علمی، قشربندی اجتماعی، هر چند قابل تغییر و قابل تعدیل است، غیر قابل انحلال بوده، نابرابری اجتماعی امری غیر قابل اجتناب و جامعهء بی طبقه امری محال و ممتنع عینی دانسته می شود. بازی نیز شکلی و بلکه شکل (آرایه) غالب و اصلی جامعه وندی (یا جامعه زیستی) و لذا از مهم ترین آرایه های کنش و ارتباط اجتماعی است. با این حال اولاً آرمان و آرزوی من جهان بدون بازی است و ثانیاً درآن بازی هم که دوستم می گوید، غایب نیستم. نحوهء حضور من در آن بازی یا روش بازی من، امّا، به دور از آرمانم نیست. گرچه ذاتاً پارادوکسیکال است و به آن پارادوکس واقفم.
* برای این عزیز یک اس ام اس فرستادم و نوشتم «شاید نوشتن، مهم ترین بخش بازی و شاید تلاشی برای خروج از بازی است». اکنون اضافه می کنم که آگاهی از بازی یک ضرورت عقل استراتژیک و آگاهی مضاعف یا خودآگاهی، که آگاهی به بازی بودن ِ بازی است، یک ضرورت پیشینی اخلاقی و ضرورت پیشینی عقل ارتباطی است. نوشتن، بازآفرینی ذهنی بازی و تعقل آن و کوششی برای به اندیشه در آوردن ِ رابطهء سلطه است. در غیر این صورت، امکانی برای یافتن و نقد جایگاه خود در آن رابطه و همچنین نقد کلیت آن رابطه نخواهد بود. می ماند علنی کردن رابطه (نشر آنچه نوشته ام)؛ آن نیز امکانی برای مشارکت و دریافت کمک دیگران و به نقد گذاشتن ِ این آگاهی است: هل من ناصرٍ ینصرنی؟
** بازی خوردن و سوار بازی نبودن ِ من که دیگر حکایتی ناگفتنی است. تقریباً بازی ای سراغ ندارم که در آن سوار بازی بوده یا بازی نخورده باشم. اصلاً شاید این بازی- ستیزی ناشی از نبود استعداد برای بازی دادن و ناتوانی از بازی نخوردن باشد ( تقریباً جدی می گویم).
** فهم منطق و سپس قواعد بازی، فهم آنچه بازی را از fair play می اندازد و به بازی کثیف تبدیل می کند ( از جمله پنهانی شدن و تلاش برای پنهان سازی بخش هایی از کارهایی که در بازی انجام می شود و اغراض آن)، فهم سازوکار و روش محتمل قضاوت درست، فهم راههای عقلانی و اخلاقی کردن بازی و مهم تر از همه، فهم حیثیات فرابازی که بر بازی اثر می گذارند و کنش بازیگران را بیش از خرد منفعت جوی شخصی شان تعیین می کنند و حتا از آن هم مهم تر، راههای تقلیل اثرات عوامل غیر اخلاقی فرابازی، می توانند از هدفهای فرعی چنین نوشتاری باشند؛ هرچند هدف اصلی همان است که در کل هر سه تریلوژی دنبال می شود.
** پس از همه چیز، از دقت، شجاعت در بیان و لطفی که با نوشتن نظرت، به من ابراز داشته ای، ممنونم. دمت گرم و دلت خوش باد؛ غریبِ ساکتِ گم جو، تو ای لولی وش غمگین ِ شهرآشوب!

و اكنون كالبدشكافي من از زبان زاهدانهء نويسندهء آن دو سطر:
من یار مهربانم said...
عزیزا ! شاید استعاره ها راهی به ده درون بنماید.
عمل نوشتن. پرسشهایی برای سکوت.
نوشتن به مثابه :
1. خون – جریان حیات .... اما عموما این خون را زیر پوست می خواهند. شاید تنها پرستارها و پزشکان و خالکوبان خونریزی را مطلوبی اجتناب ناپذیر بدانند و البته منحرفان جنسی و طالبان قدرت. که همگی بیرون از دایره مخاطب اند.
2. خوراک/ آب – مایه حیات. اما گوش و چشم ... مخاطب تا کجا می تواند پهنا و درازای استسقای نویسنده را تاب بیاورد.
3. سکس - تو خود حدیث مفصل بخوان از این مجمل.
4. دفع – قطعا و البته و بدون تردید هیچ مورخ مرد و نامردی تا کنون ـ و بعد از این ـ در باب مدفوع خوش رنگ و بو شعر نگفته است.
5. مستی/ دوستی/ تنهایی/ سخن / کشتن/ دزدیدن/ خوابیدن/ خواب دیدن / خواستن.
6. امنیت
7. × n
با همه اینها, برای همه اینها و بدون همه اینها می توان نوشت و چه عمل (...)ی است این نوشتن.
وقت آن آمد كه من عريان شوم نفس بگذارم، سراسر جان شوم
و تو باز هم می نویسی

برچسبها: توصیفی سورئالیستی از تاریخ در ایران از دریچۀ مناسبات اجتماعی مان

نوشته شده در 7/25/2006 03:35:00 AM توسط: Esmaeil Khalili.

2 comments links to this post

2 Comments:

من یار مهربانم said...

عزیزا ! شاید استعاره ها راهی به ده درون بنماید.
عمل نوشتن. پرسشهایی برای سکوت.
نوشتن به مثابه :
1. خون – جریان حیات .... اما عموما این خون را زیر پوست می خواهند. شاید تنها پرستارها و پزشکان و خالکوبان خونریزی را مطلوبی اجتناب ناپذیر بدانند و البته منحرفان جنسی و طالبان قدرت. که همگی بیرون از دایره مخاطب اند.
2. خوراک/ آب – مایه حیات. اما گوش و چشم ... مخاطب تا کجا می تواند پهنا و درازای استقصای نویسنده را تاب بیاورد.
3. سکس - تو خود حدیث مفصل بخوان از این مجمل.
4. دفع – قطعا و البته و بدون تردید هیچ مورخ مرد و نامردی تا کنون ـ و بعد از این ـ در باب مدفوع خوش رنگ و بو شعر نگفته است.
5. مستی/ دوستی/ تنهایی/ سخن / کشتن/ دزدیدن/ خوابیدن/ خواب دیدن / خواستن.
6. امنیت
7. × n
با همه اینها, برای همه اینها و بدون همه اینها می توان نوشت و چه عمل (...)ی است این نوشتن.

و تو باز هم می نویسی!

7/25/2006 1:34 PM

نوري‌نيا said...

هر چند بازي مختص روابط سلطه است و در آن افراد تلاش مي‌كنند ديگران را به كاري در جهت ميل خود وادارند، ولي از يك سو، نتييجه‌ي بازي لزوما هماني نخواهد بود كه بازيگران طراحي كرده‌اند، مگر در داستان و رمان و از سوي ديگر، حتا اگر بخواهيم در جهت نفي سلطه نيز عمل كنيم،‌راهي جز ورود به بازي نداريم. اما مهم آگاهي از ورود به بازي و نحوه‌ي ورود و هدف از بازي و توانايي براي فاصله گرفتن از آن است. اگر هدف تأييد و تداوم ساختار بازي باشد، نتيجه‌اي جز تداوم نظام سلطه نيز در پي نخواهد داشت
دوم. در بخش سيمرغ، ا ز سيمرغ ردي نيافتم. در نهايت آن چه ديگران بر آن پاي‌فشردند و مبناي عزيمت با يكديگر شد، بقاي نفس بود بدون توجه به ايده‌آلي و هدف برتري. نزاع پايان نيافته و همراهان نمي‌توانند بدون حل و فصل اين قبيل نزاع‌ها با يكديگر همراه شوند. جايي از كار مي‌لنگد. گويي خواسته‌اي به كسي برنخورد. ولي مگر مي‌شود سيمرغ شد و از خود نگذشت

7/26/2006 9:59 AM

سورئالیسم، نکته ای دربارۀ مطلب پیشین

2008-04-02T04:21:00.001+04:30

سورئالیسم به معنایی واقعی هرگز وجود ندارد. اگر وجود می داشت یا گریزگاهی بود برای برخوردارانی که در پی پوششی برای برخوداری خود می بودند، یا هذیان پارانویایی، که جز بیان همان پارانویا، چندان چیز دیگری را به سادگی بیان نمی کرد.
سورئالیسم واقعی اما حکایتی واقعی است که بیش از واقعیت، تفسیر حقیقی یا تفسیر حقیقت جویانه ای از واقعیت را بیان می کند و از این حیث آن را خویشاوندی ای است با ایده آلیسم.

سخنان ابراز شده درباره به شادی تو

2008-04-02T03:49:00.001+04:30

Yazdanpour said...
عجب حادثه‌ای، عجب خیالی، عجب آرزویی. ببین، بیشین سر جامعه‌شناسیت و چارچوب نظری و روش تحقیق خودتو رعایت کن. مرحله‌ی بعدی این قصه‌ی علمی تخیلی هم اینه که یک عده دیگه از سیبری یا عربستان یا هر جای دیگه میان تو این فلات و سرزمینی به نام ایران را شکل می‌دهند و دوباره بساط میترائیسم برپا و بعدش هم زرتشت میاد برا اصلاح و بعد هم مانی قیام می‌کنه و زندگی ادامه پیدا می‌کند...
7/18/2006 12:47 PM

دیدگاهی که با نام«ف» امضاء شده:
یک جای داستان خیالی تو به شدت خدشه داره. به نظر من هیچ کدام از این دوستانی که نام بردی سر قرار نمی آن. اونا چنان در جا هایی که رفتن بیقرار می شن که از قرار با تو بکلی غفلت می کنن. برای چی باید اصلا در داستان تو باشن؟ ترجیح می دن با دلار هایی که اضافه آوردن یا خرج نکردن و البته با سوغاتی ها و کلی خاطرهء بی ارزش و شاید هم ارزشمند دیگه، به ایران بیان و عشقشون را بکنن.

تازه تو چرا باور نمی کنی که مانند کرگدن تنها سفر می کنی؟ تنها ی تنها هستی! خودت! هیچکس مثل تو تنها نیست!

حداقل من اینجور فکر می کنم و برای همین تو و تنهایی تو رو دوست می دارم. گرچه از این همه اعتمادت به آدما ی این زمانه نگرانم. نمی گم اصلا اعتماد نداشته باش ولی نه اینقدر. کی گفته همین یزدان دوست داشتنی رفیق عزیز که آدم خوب زمانهء ماست تا مشهد - که شهر خودشه - باهات می آد؟ تا چه رسه که از فرانسه بیاد استانبول. البته اون آدمی هم نیست که اگر می گفتی آنتالیا، به خاطر جاذبه هاش به اونجا بیاد؛ چون به هر حال وارستگی هایی داره. ولی دلش برای بلبل کوچکی که منتظرشه، تنگ می شه. تازه بگی نگی از زنش هم اندکی یا خیلی کم می ترسه.

اما موضوع مهم اینه که بدون اینا و اگه سر قرار نیان، که نمی آن، داستان زیبا تر می شه. چون:

همه یه دفعه از بین می رن و تو تدریجا.

تازه شاهد ماجرا هم می شی. خاطرات دوستی با کسانی که گفتی را هم می تونی در داستانهای دیگهء تخیلیت بنویسی.

یه چیز مهم دیگه: چرا در اون نابودی که روایت می کنی تو نیستی و در جای دیگه ای هستی؟ مگر نعوذ بالله خدایی که وقتی

«اذا زلزلت الارض زلزالها و اخرجت الارض اثقالها» می شه، فقط شاهد باشی؛ شاهد تقدیر و قضایی که خود آفریدی؟

راستی که خیلی خود خواهی!تازه می فهمم که که چرا با این همه قوهء تخیل ژول ورن نشدی؟ به خاطر اینکه در فکر کشف و سازندگی نیستی. خیلی نا امیدی.

لطفا این تخیلات رو برای کشور و سرزمین دیگه ای که مسکون نیست، بکن. ما ایرانیا می خوایم ایران باشه؛ بهتر باشه و بهتر باشه. از جایی هم نیان و این سرزمین را اشغال کنن و دوباره همه چیز از اول شروع بشه. این کسانی که برای ایران شهید شدن و کسانی که زحمت کشیدن و می کشن هم آرزوها و تخیلاتی دارن. برادر کمی هم به اونها حق بده.

دست آخر اینکه بارها برات مطلب نوشتم ولی از ارسالشون منصرف شدم. برای دیگران هم همین طور. چون می دونی که « تا مرد سخن نگفته باشد عیب و هنرش نهفته باشد»؛ خدا ستار العیوب است؛ من هم نخواستم عیبم را جار بزنم. این را هم اگر صلاح ندونستی حذف کن. به هر حال وبلاگ یعنی همین نوشته های بدون طرح. البته تو که قبلا می اندیشی. نوشتهء خودم و بسیاری از وبلاگ نویسا را گفتم.
7/19/2006 7:23 PM

نوري‌نيا said...
وقتي مطلب قبلي را خواندم، گفتم عجب خالي‌بندي هستي تو! همين ديروز ديدمش. چطور رفته استانبول آن هم با همه‌ي بر و بچه‌هاي همكار. بعد ديدم وارد يك داستان خيالي شدم. خيلي خيالي. فراتر از علمي تخيلي. اصلا نفهميدم، وقتي آنكارا آن طور بلرزد چطور وقتي وارد استانبول شديد، هيچي به‌هم ريخته نبود و وضعيت آن قدر عادي بود كه اخبار را از تلويزيون هتل شنيديد. بگذريم، ولي ماندگاري ايران با همه‌ي خوبي‌ها و بدي‌هايش به اين بوده است كه هيچگاه چنين ويران نشده است. ويرانه‌اي هم كه مغول ساخت، چنان بود كه ما از دلش بيرون آمديم، با همه‌ي كجي‌هايمان و همه‌ي ارادتمان به ميهن و تاريخمان؛ بالاخره رگه‌اي مانده بود.اين ويرانه‌اي كه تو مي‌سازي از دلش هيچ چيز بيرون نمي‌آيد. بايد عصر يخبنداني آغاز شود و پس از آن شايد مهاجراني بتوانند قدمي بردارند و الا هيچ كه هيچ. آن‌ها هم لزوما ايراني نيستند.
7/22/2006 11:23 AM
Anonymous said...

تا الان فکر می کردم وقتی آدم متوجه بازی میشه دیگه نمی نویسه. با خواندن این متن نمیتونم بگم از بازی خبر نداری و هم نمیتونم بگم جزو بازی نیستی و بازی نمیخوری و هم نمیتونم بگم سوار بازی هستی... خودت بگو کجایی؟

1:30 PM7/24/2006

برچسبها: توصیفی سورئالیستی از تاریخ در ایران از دریچۀ مناسبات اجتماعی مان, فهم تاریخ ایران

نوشته شده در 7/21/2006 02:33:00 AM توسط: Esmaeil Khalili.

7/22/2006 10:23 AM